ભદ્રાચલમના શ્રીરામ: પોકલા દમ્મક્કા અને ભક્ત રામદાસ
ભદ્રાચલમ, તેલંગાણા

ગોદાવરીના કાંઠે ભદ્રાચલમમાં શ્રીરામ ચાર ભુજાવાળા વૈકુંઠ રામના રૂપે બિરાજે છે, ખોળામાં સીતાજી અને પાસે લક્ષ્મણજી સાથે. આ મંદિરની કથા બે સાધારણ ભક્તોની છે: મૂર્તિઓ શોધનારાં ગામનાં પોકલા દમ્મક્કા, અને સત્તરમી સદીમાં મંદિર બંધાવનાર કંચર્લા ગોપન્ના, જે ભક્ત રામદાસના નામે અમર થયા.
સ્થળપુરાણ મુજબ ત્રેતાયુગમાં મેરુ પર્વતના પુત્ર ભદ્રે ગોદાવરીના કાંઠે શ્રીરામ માટે લાંબું તપ કર્યું. વનવાસના દિવસોમાં અહીંથી પસાર થતાં શ્રીરામે ભદ્રને વચન આપ્યું કે તેઓ પાછા ફરીને તેના પર વાસ કરશે. કહેવાય છે કે એ જ વચન પાળવા ભગવાન વિષ્ણુ ચાર ભુજાવાળા રામના રૂપે આવ્યા, અને ભદ્ર પર્વત બનીને પ્રભુનું આસન બની ગયા. એટલે જ આ ટેકરી ભદ્રગિરિ કે ભદ્રાદ્રિ કહેવાય છે, અને આ સ્થળ ભદ્રાચલમ.

યુગો વીતી ગયા અને ટેકરી ગાઢ જંગલથી ઢંકાઈ ગઈ. સત્તરમી સદીમાં પાસેના ભદ્રિરેડ્ડીપાલેમ ગામમાં પોકલા દમ્મક્કા નામનાં એક સીધાંસાદાં સ્ત્રી રહેતાં હતાં, જેમનું મન હંમેશાં રામનામમાં રમતું રહેતું. એક રાત્રે સપનામાં શ્રીરામે તેમને કહ્યું કે તેમની મૂર્તિઓ ભદ્રગિરિ પર છુપાયેલી છે, અને કહ્યું કે તેમને શોધીને પૂજા કરો. પરોઢ થતાં જ દમ્મક્કા જંગલમાં નીકળી પડ્યાં અને શોધતાં શોધતાં એક મોટા રાફડા સુધી પહોંચ્યાં.

રાફડામાં ડોકિયું કરતાં જ તેમને અંદર મૂર્તિઓની ઝલક દેખાઈ. તેઓ ગોદાવરીમાંથી ઘડા ભરી ભરીને પાણી લાવતાં અને ધીરે ધીરે રાફડા પર રેડતાં રહ્યાં. માટી ઓગળતી ગઈ અને વૈકુંઠ રામ, સીતાજી અને લક્ષ્મણજીની મૂર્તિઓ પ્રગટ થઈ. ગામલોકોની મદદથી દમ્મક્કાએ ત્યાં ઘાસનો એક નાનકડો મંડપ બનાવ્યો અને જંગલનાં ફળ-ફૂલ ચડાવીને રોજ પૂજા કરવા લાગ્યાં. તેમની એક જ ઇચ્છા હતી કે ક્યારેક અહીં પ્રભુનું પાકું મંદિર બને.

એ જ દિવસોમાં નેલકોંડપલ્લીના કંચર્લા ગોપન્ના, જે બાળપણથી રામભક્ત હતા, ગોલકોંડાના શાસક અબુલ હસન તાનાશાહના રાજમાં પાલવંચા પરગણાના તહેસીલદાર નિમાયા. તેમના મામા અક્કન્ના અને માદન્ના દરબારમાં ઊંચા હોદ્દા પર હતા. ભદ્રાચલમ આવીને ગોપન્નાએ પ્રભુને ઘાસના મંડપમાં જોયા અને દમ્મક્કાની ઇચ્છા સાંભળી, ત્યારે તેમનું મન ભરાઈ આવ્યું. તેમણે નક્કી કર્યું કે અહીં પ્રભુને યોગ્ય મંદિર બનશે.

લોકો પાસેથી મળેલું દાન ઓછું પડ્યું, ત્યારે ગોપન્નાએ પછીથી ભરપાઈ કરી દેવાના ભરોસે પોતે ઉઘરાવેલું મહેસૂલ, લગભગ છ લાખ વરહા, મંદિર બાંધવામાં વાપરી નાખ્યું. ટેકરી પર મંદિર ઊભું થઈ ગયું, પણ ફરિયાદ ગોલકોંડા પહોંચી ગઈ. આજ્ઞા વિના રાજકોષનું ધન વાપરવાના આરોપમાં ગોપન્નાને ગોલકોંડાના કિલ્લામાં કેદ કરવામાં આવ્યા, અને પરંપરા મુજબ તેઓ બાર વર્ષ ત્યાં જ રહ્યા. એ અંધારી કોટડીમાં તેમણે પોતાનું દુઃખ, ઠપકો અને પ્રેમ રામને સંબોધેલાં કીર્તનોમાં ઢાળી દીધાં, જે આજે પણ તેલુગુ ઘરોમાં અને કર્ણાટક સંગીતની સભાઓમાં ગવાય છે.

કથા કહે છે કે એક રાત્રે બે સુંદર યુવકો, જેમણે પોતાનાં નામ રામોજી અને લક્ષ્મોજી કહ્યાં, તાનાશાહ સામે આવ્યા. તેમણે ગોપન્નાનું બધું બાકી લેણું શ્રીરામની છબિવાળા સોનાના સિક્કામાં ચૂકવી દીધું અને પહોંચ લઈને ચાલ્યા ગયા. સિક્કા જોઈને તાનાશાહ સમજી ગયા કે આવનારા સાધારણ લોકો નહોતા, અને તેમણે ગોપન્નાને માનભેર છોડી મૂક્યા. કહે છે કે ગોપન્ના રડી પડ્યા કે જે પ્રભુને તેમણે બાર વરસ પોકાર્યા, તે શાસકને દર્શન આપી ગયા અને તેમને નહીં.

પરંપરા એ પણ કહે છે કે તાનાશાહે મંદિરને ભેટ આપી અને શ્રીરામ નવમીએ થતા સીતા-રામ કલ્યાણમ માટે મોતી મોકલવાની રીત શરૂ કરી, જે આજ સુધી નિભાવાય છે. ગોપન્નાએ બાકીનું જીવન ભદ્રાચલમમાં પ્રભુની સેવામાં વિતાવ્યું, અને લોકો તેમને ભક્ત રામદાસ કહેવા લાગ્યા. દર વર્ષે કલ્યાણમ જોવા આવતા અસંખ્ય ભક્તો દમ્મક્કા અને રામદાસ બંનેને યાદ કરે છે, જેમણે બતાવ્યું કે ભક્તિ માટે ન હોદ્દો જોઈએ, ન ધન, ફક્ત અતૂટ પ્રેમ. ભદ્રાદ્રિના રામ સૌ પર કૃપા રાખે.
સ્રોત
ભદ્ર અને દમ્મક્કાની કથા ભદ્રાચલમ મંદિરની સ્થળ-પરંપરા છે. ગોપન્ના ઐતિહાસિક વ્યક્તિ હતા; સોનાના સિક્કાવાળો પ્રસંગ અને કેદની અવધિ (બાર વર્ષ, કેટલાક સ્રોતોમાં ચૌદ) ભક્તિ-પરંપરામાંથી આવે છે, અને તેમની ચોક્કસ તિથિઓ નિશ્ચિત ન હોવાથી અહીં આપી નથી.