MythraanMYTHRAAN
ગુજરાતી ▾
हिंदीEnglishবাংলাमराठीతెలుగుதமிழ்ಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆ
AndroidiOS

કનક દુર્ગા: ઇન્દ્રકીલાદ્રિની કનક દુર્ગા

ઇન્દ્રકીલાદ્રિ, વિજયવાડા, આંધ્ર પ્રદેશ

કનક દુર્ગા: ઇન્દ્રકીલાદ્રિની કનક દુર્ગા
કથા સાંભળોવર્ણન હિન્દીમાં

વિજયવાડામાં કૃષ્ણા નદી ઉપર ઇન્દ્રકીલાદ્રિ ટેકરી પર મા કનક દુર્ગા બિરાજે છે, જેમને તેલુગુ ભક્તો પ્રેમથી દુર્ગમ્મા કહે છે. સ્થળ-પરંપરા મુજબ અહીં જ માએ એક ક્રૂર અસુરનો અંત કર્યો, અને અહીં જ અર્જુને તપ કરીને શિવજી પાસેથી પાશુપત અસ્ત્ર મેળવ્યું, જેના પરથી આ નગરનું નામ વિજયવાડા પડ્યું.

ઘણા જૂના સમયમાં કૃષ્ણા નદીના કાંઠે કીલુડુ નામનો એક ભક્ત રહેતો હતો; કેટલીક કથાઓમાં તેને યક્ષ કહ્યો છે. તેણે આદિશક્તિનાં દર્શન માટે કઠોર તપ કર્યું. મા પ્રસન્ન થઈને પ્રગટ થયાં, ત્યારે કીલુડુએ હાથ જોડીને વિનંતી કરી કે મા હંમેશાં તેના પર જ નિવાસ કરે. માએ કહ્યું, તું આ જ નદીના કાંઠે પર્વત બનીને ઊભો રહે; જ્યારે હું દુષ્ટોનો સંહાર કરી લઈશ, ત્યારે આવીને તારા પર વસીશ. કીલુડુ પર્વત બની ગયો અને એ ટેકરી કીલાદ્રિ કહેવાઈ.

કનક દુર્ગા — 1

એ દિવસોમાં મહિષાસુરનો આતંક ચારે તરફ ફેલાયેલો હતો. વરદાનના ઘમંડમાં તેણે દેવોને સ્વર્ગમાંથી કાઢી મૂક્યા હતા અને તે ઋષિઓના યજ્ઞ ભંગ કરતો હતો. ત્યારે માએ આઠ ભુજાવાળાં મહિષાસુરમર્દિનીનું રૂપ ધારણ કર્યું. સિંહ પર સવાર થઈ, હાથમાં દેવોએ આપેલાં શસ્ત્રો લઈ, તેઓ અસુર-સેના સાથે ભીડી પડ્યાં. કીલાદ્રિ પર થયેલા અંતિમ યુદ્ધમાં માએ ત્રિશૂળથી મહિષાસુરનો અંત કર્યો, અને પોતાના વચન મુજબ એ જ પર્વત પર બિરાજી ગયાં.

કનક દુર્ગા — 2

કહે છે કે વિજય પછી માનું રૂપ સોના જેવું ઝળહળતું હતું, એટલે ભક્તો તેમને કનક દુર્ગા, એટલે કે સુવર્ણ જેવી આભાવાળાં દુર્ગા, કહેવા લાગ્યા. ઇન્દ્ર અને બધા દેવો માની પૂજા કરવા વારંવાર આ પર્વત પર આવતા, અને કીલાદ્રિનું નામ ઇન્દ્રકીલાદ્રિ પડી ગયું. બીજી એક પરંપરા કહે છે કે અહીં માએ દુર્ગમાસુરને હરાવ્યો હતો, અને એ જ વિજયથી તેઓ દુર્ગા કહેવાયાં. બંને કથાઓનો સાર એક છે: માએ પોતાના ભક્તને આપેલું વચન પાળ્યું.

કનક દુર્ગા — 3

યુગો વીત્યા અને દ્વાપર આવ્યો. વનવાસના દિવસોમાં પાંડવો જાણતા હતા કે આગળ એક મોટું યુદ્ધ છે. વ્યાસજીની સલાહથી અર્જુન દિવ્ય અસ્ત્રો માટે શિવજીની આરાધના કરવા ઇન્દ્રકીલ પર્વત પર ગયા. તેલુગુ પરંપરા માને છે કે એ પર્વત આ જ ઇન્દ્રકીલાદ્રિ છે. કઠોર નિયમો પાળતાં, અંતે ફક્ત વાયુ પર રહીને, અર્જુને એવું તપ કર્યું કે તેનો તાપ ચારે તરફ ફેલાઈ ગયો.

કનક દુર્ગા — 4

એક દિવસ મૂક નામનો અસુર જંગલી ભૂંડ બનીને અર્જુન પર ધસ્યો. અર્જુને બાણ છોડ્યું, અને એ જ ક્ષણે એક શિકારીએ પણ. એ કિરાત, એટલે કે વનવાસી શિકારી, સ્વયં શિવજી હતા, અને સાથે કિરાત સ્ત્રીના વેશમાં માતા પાર્વતી. ભૂંડ કોના બાણથી પડ્યું, એ વિશે વિવાદ થયો અને યુદ્ધ છેડાઈ ગયું. અર્જુનનાં બાણ ખૂટી ગયાં, ધનુષ પણ છીનવાઈ ગયું, છતાં તેઓ હાર માનવા તૈયાર નહોતા. થાકીને તેમણે માટીની વેદી બનાવી શિવજીને ફૂલોની માળા ચડાવી, અને જોયું કે એ જ માળા શિકારીના માથા પર છે. અર્જુન બધું સમજી ગયા અને તેમના ચરણોમાં પડી ગયા.

કનક દુર્ગા — 5

શિવજીએ પ્રસન્ન થઈને અર્જુનને પાશુપત અસ્ત્ર આપ્યું, અને માતા પાર્વતીએ પણ આશીર્વાદ આપ્યા. અર્જુનનું એક નામ વિજય છે; સ્થળ-પરંપરા મુજબ તેમને અહીં વિજય મળ્યો, એટલે આ સ્થળ વિજયવાડા કહેવાયું. આ જ ટેકરી પર મા સાથે શિવજી મલ્લેશ્વર સ્વામી રૂપે પૂજાય છે. કહે છે કે બ્રહ્માજીએ તેમની પૂજા ચમેલીનાં ફૂલોથી કરી હતી, જેને તેલુગુમાં મલ્લેલુ કહે છે, અને એના પરથી આ નામ પડ્યું.

કનક દુર્ગા — 6

દર વર્ષે દશેરાની શરદ નવરાત્રિમાં ઇન્દ્રકીલાદ્રિ પર મા દરરોજ એક નવા રૂપે શણગાર સજે છે, અને વિજયાદશમીએ કૃષ્ણા નદીમાં દુર્ગા અને મલ્લેશ્વરનો નૌકા-ઉત્સવ, તેપ્પોત્સવમ, થાય છે. પરંપરા એ પણ કહે છે કે આદિ શંકરાચાર્યે અહીં શ્રીચક્રની સ્થાપના કરી હતી. પગથિયાં ચડતા ભક્તોના મનમાં એ જ ઇચ્છા રહે છે જે કીલુડુની હતી, કે મા હંમેશાં પાસે રહે. કનક દુર્ગમ્મા દરેક ઘરમાં સાહસ અને શાંતિ જાળવી રાખે.

સ્રોત

કીલુડુ, મહિષાસુર-વધ અને કનક તથા વિજયવાડા નામોની કથા ઇન્દ્રકીલાદ્રિની સ્થળ-પુરાણ પરંપરા છે; કેટલાક રૂપોમાં મહિષાસુરની જગ્યાએ દુર્ગમાસુરનું નામ આવે છે. અર્જુનની તપસ્યા અને કિરાત-પ્રસંગ મહાભારતના વન પર્વ (કૈરાત પર્વ)માં છે, જ્યાં ઇન્દ્રકીલ હિમાલય ક્ષેત્રમાં બતાવ્યો છે; તેને આ ટેકરી સાથે જોડવો એ સ્થાનિક પરંપરા છે.

વધુ કથાઓ

કથાઓ જુઓ અને સાંભળો — મફત ઍપડાઉનલોડApp Store