ಕನಕ ದುರ್ಗೆ: ಇಂದ್ರಕೀಲಾದ್ರಿಯ ಕನಕ ದುರ್ಗೆ
ಇಂದ್ರಕೀಲಾದ್ರಿ, ವಿಜಯವಾಡ, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ

ವಿಜಯವಾಡದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಇಂದ್ರಕೀಲಾದ್ರಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಕನಕದುರ್ಗೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾಳೆ; ತೆಲುಗು ಭಕ್ತರು ಅವಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ದುರ್ಗಮ್ಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಇಲ್ಲೇ ತಾಯಿ ಒಬ್ಬ ಕ್ರೂರ ಅಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಳು; ಇಲ್ಲೇ ಅರ್ಜುನ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಶಿವನಿಂದ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರ ಪಡೆದ, ಅದರಿಂದ ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ವಿಜಯವಾಡ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತು.
ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಕೀಲುಡು ಎಂಬ ಭಕ್ತನಿದ್ದ; ಕೆಲವು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಯಕ್ಷ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಆದಿಶಕ್ತಿಯ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ. ತಾಯಿ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಳಾದಾಗ, ತಾಯಿ ಸದಾ ತನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ನೆಲೆಸಬೇಕು ಎಂದು ಕೀಲುಡು ಕೈಮುಗಿದು ಬೇಡಿಕೊಂಡ. ತಾಯಿ ಹೇಳಿದಳು — ನೀನು ಇದೇ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲು; ದುಷ್ಟರ ಸಂಹಾರ ಮುಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಬಂದು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸುತ್ತೇನೆ. ಕೀಲುಡು ಪರ್ವತವಾದ, ಆ ಬೆಟ್ಟ ಕೀಲಾದ್ರಿ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.

ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಭಯ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹಬ್ಬಿತ್ತು. ವರದ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಿದ್ದ, ಋಷಿಗಳ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಕೆಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆಗ ತಾಯಿ ಎಂಟು ಭುಜಗಳ ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ದಿನಿಯ ರೂಪ ತಾಳಿದಳು. ಸಿಂಹವನ್ನೇರಿ, ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಅವಳು ಅಸುರಸೇನೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಳು. ಕೀಲಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕೊನೆಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಕೊಟ್ಟ ಮಾತಿನಂತೆ ಅದೇ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದಳು.

ವಿಜಯದ ನಂತರ ತಾಯಿಯ ರೂಪ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತಂತೆ; ಅದಕ್ಕೇ ಭಕ್ತರು ಅವಳನ್ನು ಕನಕದುರ್ಗೆ, ಅಂದರೆ ಚಿನ್ನದ ಕಾಂತಿಯ ದುರ್ಗೆ ಎಂದು ಕರೆಯತೊಡಗಿದರು. ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ತಾಯಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಈ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು, ಹೀಗಾಗಿ ಕೀಲಾದ್ರಿ ಇಂದ್ರಕೀಲಾದ್ರಿ ಎನಿಸಿತು. ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ದುರ್ಗಮಾಸುರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದಳು, ಆ ವಿಜಯದಿಂದಲೇ ದುರ್ಗೆ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಳು ಎಂದು ಇನ್ನೊಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಕಥೆಗಳ ಸಾರ ಒಂದೇ: ತಾಯಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಳು.

ಯುಗಗಳು ಕಳೆದು ದ್ವಾಪರ ಬಂತು. ವನವಾಸದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ಯುದ್ಧವಿದೆ ಎಂದು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ವ್ಯಾಸರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಅರ್ಜುನ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ಶಿವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಲು ಇಂದ್ರಕೀಲ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದ. ಆ ಪರ್ವತ ಇದೇ ಇಂದ್ರಕೀಲಾದ್ರಿ ಎಂದು ತೆಲುಗು ಪರಂಪರೆ ನಂಬುತ್ತದೆ. ಕಠಿಣ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ, ಕೊನೆಗೆ ಕೇವಲ ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ, ಅರ್ಜುನ ಎಂಥ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನೆಂದರೆ ಅದರ ತಾಪ ಸುತ್ತಲೂ ಹಬ್ಬಿತು.

ಒಂದು ದಿನ ಮೂಕ ಎಂಬ ಅಸುರ ಕಾಡುಹಂದಿಯಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದ. ಅರ್ಜುನ ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟ, ಅದೇ ಕ್ಷಣ ಒಬ್ಬ ಬೇಟೆಗಾರನೂ ಬಾಣ ಬಿಟ್ಟ. ಆ ಕಿರಾತ, ಅಂದರೆ ಕಾಡಿನ ಬೇಟೆಗಾರ, ಸ್ವತಃ ಶಿವನೇ ಆಗಿದ್ದ; ಜೊತೆಗೆ ಕಿರಾತ ಸ್ತ್ರೀಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿ ಮಾತೆ. ಹಂದಿ ಯಾರ ಬಾಣದಿಂದ ಬಿತ್ತು ಎಂದು ವಾದ ಎದ್ದು ಯುದ್ಧವೇ ನಡೆಯಿತು. ಅರ್ಜುನನ ಬಾಣಗಳು ಮುಗಿದವು, ಬಿಲ್ಲೂ ಕೈತಪ್ಪಿತು, ಆದರೂ ಅವನು ಸೋಲೊಪ್ಪಲು ಸಿದ್ಧನಿರಲಿಲ್ಲ. ದಣಿದ ಅವನು ಮಣ್ಣಿನ ವೇದಿಕೆ ಮಾಡಿ ಶಿವನಿಗೆ ಹೂಮಾಲೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ; ಅದೇ ಮಾಲೆ ಬೇಟೆಗಾರನ ತಲೆಯ ಮೇಲಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅರ್ಥವಾಯಿತು, ಅವನು ಶಿವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದ.

ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರ ಕೊಟ್ಟ, ಪಾರ್ವತಿ ಮಾತೆಯೂ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದಳು. ಅರ್ಜುನನ ಒಂದು ಹೆಸರು ವಿಜಯ; ಸ್ಥಳಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಸಿಕ್ಕಿತು, ಅದಕ್ಕೇ ಈ ಸ್ಥಳ ವಿಜಯವಾಡ ಎನಿಸಿತು. ಇದೇ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಜೊತೆ ಶಿವ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿ ಪೂಜೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವ ಅವನನ್ನು ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದ್ದ, ಅವನ್ನು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲೆಲು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಹೆಸರು ಬಂತು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರತಿವರ್ಷ ದಸರೆಯ ಶರನ್ನವರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಕೀಲಾದ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಗೆ ದಿನಕ್ಕೊಂದು ರೂಪದ ಅಲಂಕಾರ; ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಗೆ ಮತ್ತು ಮಲ್ಲೇಶ್ವರನ ತೆಪ್ಪೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು ಎಂದೂ ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮೆಟ್ಟಿಲು ಹತ್ತುವ ಭಕ್ತರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೀಲುಡುವಿನದೇ ಆಸೆ — ತಾಯಿ ಸದಾ ಹತ್ತಿರವಿರಲಿ. ಕನಕದುರ್ಗಮ್ಮ ಪ್ರತಿ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸುವಂತೆ ಮಾಡಲಿ.
ಆಧಾರ
ಕೀಲುಡು, ಮಹಿಷಾಸುರ ವಧೆ ಮತ್ತು ಕನಕ ಹಾಗೂ ವಿಜಯವಾಡ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳ ಕಥೆ ಇಂದ್ರಕೀಲಾದ್ರಿಯ ಸ್ಥಳಪುರಾಣ ಪರಂಪರೆ; ಕೆಲವು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಬದಲು ದುರ್ಗಮಾಸುರನ ಹೆಸರು ಬರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕಿರಾತ ಪ್ರಸಂಗ ಮಹಾಭಾರತದ ವನ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ (ಕೈರಾತ ಪರ್ವ) ಇದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಕೀಲವನ್ನು ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ಈ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸುವುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಂಪರೆ.