కనకదుర్గమ్మ: ఇంద్రకీలాద్రి కనకదుర్గమ్మ
ఇంద్రకీలాద్రి, విజయవాడ, ఆంధ్రప్రదేశ్

విజయవాడలో కృష్ణానది ఒడ్డున ఇంద్రకీలాద్రిపై కొలువైన కనకదుర్గమ్మ, బెజవాడ దుర్గమ్మగా తెలుగువారి గుండెల్లో నిలిచిన అమ్మవారు. అమ్మవారు ఇక్కడే దుష్ట రాక్షసుడిని సంహరించారని, అర్జునుడు ఇక్కడే తపస్సు చేసి పరమశివుడి నుంచి పాశుపతాస్త్రం పొందాడని, అందుకే ఈ ఊరికి విజయవాడ అనే పేరు వచ్చిందని స్థల సంప్రదాయం చెబుతుంది.
పూర్వం కృష్ణవేణి ఒడ్డున కీలుడు అనే భక్తుడు ఉండేవాడు; కొన్ని కథల్లో అతన్ని యక్షుడని చెబుతారు. ఆదిశక్తి దర్శనం కోసం అతను ఘోర తపస్సు చేశాడు. అమ్మవారు ప్రసన్నమై ప్రత్యక్షమవగా, తల్లీ, నువ్వు ఎప్పటికీ నాపైనే నివసించాలి అని చేతులు జోడించి వేడుకున్నాడు. అప్పుడు అమ్మవారు, నువ్వు ఈ నది ఒడ్డున పర్వతంగా నిలబడు, దుష్టసంహారం పూర్తయ్యాక నేను వచ్చి నీపై కొలువుంటాను అని చెప్పారు. కీలుడు కొండగా మారాడు, ఆ కొండ కీలాద్రిగా పేరుపొందింది.

ఆ కాలంలో మహిషాసురుడు లోకాలన్నింటినీ భయపెడుతున్నాడు. వరగర్వంతో దేవతలను స్వర్గం నుంచి వెళ్లగొట్టి, ఋషుల యాగాలను భంగపరుస్తున్నాడు. అప్పుడు అమ్మవారు ఎనిమిది చేతులతో మహిషాసురమర్దిని రూపం ధరించారు. సింహవాహనంపై, దేవతలందరూ ఇచ్చిన ఆయుధాలను చేతబట్టి రాక్షస సేనలను ఎదుర్కొన్నారు. కీలాద్రిపై జరిగిన చివరి యుద్ధంలో త్రిశూలంతో మహిషాసురుడిని అంతమొందించి, ఇచ్చిన మాట ప్రకారం అదే కొండపై కొలువుదీరారు.

విజయం తర్వాత అమ్మవారు బంగారు కాంతితో వెలిగిపోయారని, అందుకే భక్తులు ఆమెను కనకదుర్గ అని పిలవసాగారని చెబుతారు. ఇంద్రుడు, దేవతలు తరచూ ఈ కొండకు వచ్చి అమ్మవారిని పూజించడంతో కీలాద్రి ఇంద్రకీలాద్రి అయింది. అమ్మవారు ఇక్కడ సంహరించింది దుర్గమాసురుడినని, ఆ విజయంతోనే ఆమెకు దుర్గ అనే పేరు వచ్చిందని మరో సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఏ కథ చూసినా, భక్తుడికి ఇచ్చిన మాటను అమ్మ నిలబెట్టుకున్నారన్నదే సారం.

యుగాలు గడిచి ద్వాపరయుగం వచ్చింది. అరణ్యవాస కాలంలో ముందు మహాయుద్ధం రాబోతోందని పాండవులకు తెలుసు. వ్యాస మహర్షి సూచన మేరకు దివ్యాస్త్రాల కోసం పరమశివుడిని ఆరాధించడానికి అర్జునుడు ఇంద్రకీల పర్వతానికి వెళ్లాడు. ఆ పర్వతం ఈ ఇంద్రకీలాద్రేనని తెలుగునాట నమ్మకం. కఠిన నియమాలు పాటిస్తూ, చివరకు గాలి మాత్రమే ఆహారంగా అర్జునుడు చేసిన తపస్సు వేడికి చుట్టుపక్కల అంతా తపించిపోయింది.

ఒకరోజు మూకాసురుడు అనే రాక్షసుడు అడవి పంది రూపంలో అర్జునుడిపైకి దూసుకొచ్చాడు. అర్జునుడు బాణం వేశాడు, అదే క్షణంలో ఒక కిరాతుడు కూడా బాణం వేశాడు. ఆ కిరాతుడు సాక్షాత్తూ పరమశివుడే, పక్కన కిరాత స్త్రీ వేషంలో పార్వతీదేవి. పంది ఎవరి బాణానికి పడిందన్న వాదన యుద్ధంగా మారింది. అర్జునుడి బాణాలు అయిపోయాయి, విల్లు కూడా చేజారింది, అయినా అతను తలవంచలేదు. అలసిపోయి మట్టితో వేదిక చేసి శివుడికి పూలమాల వేస్తే, ఆ మాల కిరాతుడి తలపై కనిపించింది. అర్జునుడికి అంతా అర్థమై, స్వామి పాదాలపై వాలిపోయాడు.

సంతోషించిన శివుడు అర్జునుడికి పాశుపతాస్త్రం ప్రసాదించారు, పార్వతీదేవి కూడా ఆశీర్వదించారు. అర్జునుడికి విజయుడు అనే పేరుంది; ఆయనకు ఇక్కడ విజయం దక్కింది కాబట్టే ఈ ప్రాంతానికి విజయవాడ అనే పేరు వచ్చిందని స్థల సంప్రదాయం. ఇదే కొండపై అమ్మవారి పక్కనే శివుడు మల్లేశ్వర స్వామిగా పూజలందుకుంటున్నారు. బ్రహ్మదేవుడు మల్లెపూలతో ఆయనను అర్చించినందుకే ఆ పేరు వచ్చిందని చెబుతారు.

ఏటా దసరా శరన్నవరాత్రుల్లో ఇంద్రకీలాద్రిపై అమ్మవారు రోజుకో అలంకారంలో దర్శనమిస్తారు. విజయదశమి నాడు కృష్ణానదిలో దుర్గామల్లేశ్వరుల తెప్పోత్సవం కన్నుల పండువగా జరుగుతుంది. ఆదిశంకరాచార్యులు ఇక్కడ శ్రీచక్రాన్ని ప్రతిష్ఠించారని కూడా సంప్రదాయం. కొండమెట్లు ఎక్కే ప్రతి భక్తుడి మనసులో కీలుడు కోరుకున్నదే ఉంటుంది, అమ్మ ఎప్పుడూ తోడుగా ఉండాలని. కనకదుర్గమ్మ ప్రతి ఇంటా ధైర్యాన్ని, శాంతిని నిలపాలి.
ఆధారం
కీలుడి కథ, మహిషాసుర సంహారం, కనకదుర్గ, విజయవాడ పేర్ల వెనుక కథ ఇంద్రకీలాద్రి స్థల పురాణ సంప్రదాయం; కొన్ని కథల్లో మహిషాసురుడికి బదులు దుర్గమాసురుడి పేరు వస్తుంది. అర్జునుడి తపస్సు, కిరాతార్జునుల యుద్ధం మహాభారతం అరణ్య పర్వంలో (కైరాత ఉపపర్వం) ఉన్నాయి; అక్కడ ఇంద్రకీలం హిమాలయ ప్రాంతంలో ఉన్నట్లు చెప్పారు, దాన్ని ఈ కొండగా భావించడం స్థానిక సంప్రదాయం.