କନକ ଦୁର୍ଗା: ଇନ୍ଦ୍ରକୀଳାଦ୍ରିର କନକ ଦୁର୍ଗା
ଇନ୍ଦ୍ରକୀଳାଦ୍ରି, ବିଜୟବାଡ଼ା, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ

ବିଜୟୱାଡ଼ାରେ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରକୀଲାଦ୍ରି ପାହାଡ଼ରେ ମା' କନକ ଦୁର୍ଗା ବିରାଜମାନ, ଯାହାଙ୍କୁ ତେଲୁଗୁ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ନେହରେ ଦୁର୍ଗମ୍ମା ବୋଲି ଡାକନ୍ତି। ସ୍ଥଳ-ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏଠାରେ ହିଁ ମା' ଏକ କ୍ରୂର ଅସୁରର ଅନ୍ତ କଲେ, ଆଉ ଏଠାରେ ହିଁ ଅର୍ଜୁନ ତପସ୍ୟା କରି ଶିବଙ୍କଠାରୁ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ର ପାଇଲେ, ଯେଉଁଥିରୁ ଏହି ନଗରର ନାମ ବିଜୟୱାଡ଼ା ହେଲା।
ବହୁତ ପୁରୁଣା କାଳରେ କୃଷ୍ଣା ନଦୀ କୂଳରେ କୀଲୁଡୁ ନାମରେ ଜଣେ ଭକ୍ତ ରହୁଥିଲେ; କେତେକ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଯକ୍ଷ କୁହାଯାଇଛି। ସେ ଆଦିଶକ୍ତିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲେ। ମା' ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେବାରୁ କୀଲୁଡୁ ହାତ ଯୋଡ଼ି ନିବେଦନ କଲେ ଯେ ମା' ସର୍ବଦା ତାଙ୍କ ଉପରେ ବାସ କରନ୍ତୁ। ମା' କହିଲେ, ତୁମେ ଏହି ନଦୀ କୂଳରେ ପର୍ବତ ହୋଇ ଠିଆ ହୁଅ; ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ସଂହାର ସାରିଲା ପରେ ମୁଁ ଆସି ତୁମ ଉପରେ ବାସ କରିବି। କୀଲୁଡୁ ପର୍ବତ ହୋଇଗଲେ ଓ ସେହି ପାହାଡ଼ର ନାମ କୀଲାଦ୍ରି ହେଲା।

ସେହି ସମୟରେ ମହିଷାସୁରର ଆତଙ୍କ ଚାରିଆଡ଼େ ବ୍ୟାପିଥିଲା। ବରଦାନର ଅହଙ୍କାରରେ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଡ଼ିଦେଇଥିଲା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିଲା। ସେତେବେଳେ ମା' ଅଷ୍ଟଭୁଜା ମହିଷାସୁରମର୍ଦ୍ଦିନୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସିଂହ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି, ହାତରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦିଆ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ସେ ଅସୁର-ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କୀଲାଦ୍ରିରେ ହୋଇଥିବା ଶେଷ ଯୁଦ୍ଧରେ ମା' ତ୍ରିଶୂଳରେ ମହିଷାସୁରର ଅନ୍ତ କଲେ, ଆଉ ନିଜ ବଚନ ଅନୁସାରେ ସେହି ପର୍ବତରେ ବିରାଜମାନ ହେଲେ।

କୁହାଯାଏ, ବିଜୟ ପରେ ମା'ଙ୍କ ରୂପ ସୁନା ପରି ଝଲସୁଥିଲା, ସେଥିପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କୁ କନକ ଦୁର୍ଗା, ଅର୍ଥାତ୍ ସୁନା ପରି ଆଭା ଥିବା ଦୁର୍ଗା ବୋଲି ଡାକିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସବୁ ଦେବତା ମା'ଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଏହି ପର୍ବତକୁ ଆସୁଥିଲେ, ଆଉ କୀଲାଦ୍ରିର ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରକୀଲାଦ୍ରି ହୋଇଗଲା। ଅନ୍ୟ ଏକ ପରମ୍ପରା କୁହେ ଯେ ଏଠାରେ ମା' ଦୁର୍ଗମାସୁରକୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ, ଆଉ ସେହି ବିଜୟରୁ ସେ ଦୁର୍ଗା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଦୁଇ କଥାର ସାର ଗୋଟିଏ: ମା' ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ବଚନ ରଖିଲେ।

ଯୁଗ ବିତିଲା ଓ ଦ୍ୱାପର ଆସିଲା। ବନବାସ ସମୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ଆଗକୁ ଏକ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଅଛି। ବ୍ୟାସଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ଅର୍ଜୁନ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରକୀଳ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ତେଲୁଗୁ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ସେହି ପର୍ବତ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରକୀଲାଦ୍ରି। କଠୋର ନିୟମ ପାଳନ କରି, ଶେଷରେ କେବଳ ବାୟୁ ସେବନ କରି, ଅର୍ଜୁନ ଏପରି ତପସ୍ୟା କଲେ ଯେ ତାର ତାପ ଚାରିଆଡ଼େ ବ୍ୟାପିଗଲା।

ଦିନେ ମୂକ ନାମକ ଅସୁର ବଣୁଆ ଘୁଷୁରି ହୋଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉପରକୁ ଝାମ୍ପିଲା। ଅର୍ଜୁନ ଶର ଚଳାଇଲେ, ଆଉ ସେହି କ୍ଷଣରେ ଜଣେ ଶିକାରୀ ମଧ୍ୟ। ସେହି କିରାତ, ଅର୍ଥାତ୍ ବନବାସୀ ଶିକାରୀ, ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ଥିଲେ, ଆଉ ସାଙ୍ଗରେ କିରାତ ନାରୀ ବେଶରେ ମାତା ପାର୍ବତୀ। ଘୁଷୁରି କାହାର ଶରରେ ପଡ଼ିଲା, ଏଥିରେ ବିବାଦ ହେଲା ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଲାଗିଗଲା। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶର ସରିଗଲା, ଧନୁ ମଧ୍ୟ ଛଡ଼ା ହୋଇଗଲା, ତଥାପି ସେ ହାର ମାନିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ। କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ମାଟିର ବେଦୀ ତିଆରି କରି ଶିବଙ୍କୁ ଫୁଲମାଳ ଚଢ଼ାଇଲେ, ଆଉ ଦେଖିଲେ ସେହି ମାଳ ଶିକାରୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଛି। ଅର୍ଜୁନ ସବୁ ବୁଝିଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ିଗଲେ।

ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଆଉ ମାତା ପାର୍ବତୀ ମଧ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଏକ ନାମ ବିଜୟ; ସ୍ଥଳ-ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ବିଜୟ ମିଳିଲା, ସେଥିପାଇଁ ଏହି ସ୍ଥାନ ବିଜୟୱାଡ଼ା ବୋଲି କୁହାଗଲା। ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ହିଁ ମା'ଙ୍କ ସହ ଶିବ ମଲ୍ଲେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ ରୂପରେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି। କୁହାଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ମଲ୍ଲୀ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ତେଲୁଗୁରେ ମଲ୍ଲେଲୁ କୁହାଯାଏ, ଆଉ ଏଥିରୁ ହିଁ ଏହି ନାମ ହେଲା।

ପ୍ରତିବର୍ଷ ଦଶହରାର ଶରନ୍ନବରାତ୍ରିରେ ଇନ୍ଦ୍ରକୀଲାଦ୍ରିରେ ମା' ପ୍ରତିଦିନ ନୂଆ ରୂପରେ ସଜ୍ଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ଆଉ ବିଜୟାଦଶମୀରେ କୃଷ୍ଣା ନଦୀରେ ଦୁର୍ଗା ଓ ମଲ୍ଲେଶ୍ୱରଙ୍କ ନୌକା-ଉତ୍ସବ, ତେପ୍ପୋତ୍ସବମ୍, ହୁଏ। ପରମ୍ପରା ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହେ ଯେ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ ଶ୍ରୀଚକ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ପାହାଚ ଚଢ଼ୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ସେହି ଇଚ୍ଛା ରହେ ଯାହା କୀଲୁଡୁଙ୍କର ଥିଲା, ଯେ ମା' ସର୍ବଦା ପାଖରେ ରହନ୍ତୁ। କନକ ଦୁର୍ଗମ୍ମା ପ୍ରତି ଘରେ ସାହସ ଓ ଶାନ୍ତି ବଜାୟ ରଖନ୍ତୁ।
ଉତ୍ସ
କୀଳୁଡୁ, ମହିଷାସୁର ବଧ ଏବଂ କନକ ଓ ବିଜୟବାଡ଼ା ନାମର କଥା ଇନ୍ଦ୍ରକୀଳାଦ୍ରିର ସ୍ଥଳପୁରାଣ ପରମ୍ପରା; କେତେକ ରୂପରେ ମହିଷାସୁର ବଦଳରେ ଦୁର୍ଗମାସୁରର ନାମ ଆସେ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ କିରାତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମହାଭାରତର ବନ ପର୍ବ (କୈରାତ ପର୍ବ)ରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରକୀଳକୁ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହାକୁ ଏହି ପାହାଡ଼ ସହ ଯୋଡ଼ିବା ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ।