कनकदुर्गा: इंद्रकीलाद्रीची कनकदुर्गा
इंद्रकीलाद्री, विजयवाडा, आंध्र प्रदेश

विजयवाड्यात कृष्णा नदीच्या वर इंद्रकीलाद्री टेकडीवर कनकदुर्गा माता विराजमान आहे, जिला तेलुगू भक्त प्रेमाने दुर्गम्मा म्हणतात. स्थळ-परंपरेनुसार इथेच मातेने एका क्रूर असुराचा अंत केला, आणि इथेच अर्जुनाने तप करून शिवांकडून पाशुपतास्त्र मिळवले, ज्यावरून या शहराला विजयवाडा हे नाव पडले.
फार पूर्वी कृष्णा नदीच्या काठी कीलुडू नावाचा एक भक्त राहत असे; काही कथांमध्ये त्याला यक्ष म्हटले आहे. त्याने आदिशक्तीच्या दर्शनासाठी कठोर तप केले. माता प्रसन्न होऊन प्रकट झाली, तेव्हा कीलुडूने हात जोडून विनंती केली की मातेने सदैव त्याच्यावरच निवास करावा. माता म्हणाली, तू याच नदीच्या काठी पर्वत होऊन उभा राहा; मी दुष्टांचा संहार करेन, तेव्हा येऊन तुझ्यावर वास करेन. कीलुडू पर्वत झाला आणि त्या टेकडीला कीलाद्री म्हणू लागले.

त्या काळी महिषासुराची दहशत चहूकडे पसरली होती. वराच्या गर्वात त्याने देवांना स्वर्गातून हाकलून दिले होते आणि तो ऋषींचे यज्ञ उधळून लावत असे. तेव्हा मातेने अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनीचे रूप धारण केले. सिंहावर आरूढ होऊन, हातांत देवांनी दिलेली शस्त्रे घेऊन, ती असुरसेनेशी भिडली. कीलाद्रीवर झालेल्या अंतिम युद्धात मातेने त्रिशूळाने महिषासुराचा अंत केला, आणि आपल्या वचनानुसार त्याच पर्वतावर विराजमान झाली.

म्हणतात, विजयानंतर मातेचे रूप सोन्यासारखे झळाळत होते, म्हणूनच भक्त तिला कनकदुर्गा, म्हणजे सुवर्णासारख्या प्रभेची दुर्गा, म्हणू लागले. इंद्र आणि सर्व देव मातेच्या पूजेसाठी वारंवार या पर्वतावर येत, आणि कीलाद्रीचे नाव इंद्रकीलाद्री पडले. दुसरी एक परंपरा सांगते की इथे मातेने दुर्गमासुराचा पराभव केला होता, आणि त्याच विजयामुळे ती दुर्गा म्हणून ओळखली गेली. दोन्ही कथांचे सार एकच आहे: मातेने आपल्या भक्ताला दिलेले वचन पाळले.

युगे लोटली आणि द्वापार आले. वनवासाच्या काळात पांडवांना ठाऊक होते की पुढे एक मोठे युद्ध आहे. व्यासांच्या सल्ल्याने अर्जुन दिव्य अस्त्रांसाठी शिवांची आराधना करायला इंद्रकील पर्वतावर गेला. तेलुगू परंपरा मानते की तो पर्वत म्हणजे हाच इंद्रकीलाद्री. कठोर नियम पाळत, शेवटी केवळ वायूवर राहून, अर्जुनाने असे तप केले की त्याचा ताप चहूकडे पसरला.

एके दिवशी मूक नावाचा असुर रानडुकराचे रूप घेऊन अर्जुनावर झेपावला. अर्जुनाने बाण सोडला, आणि त्याच क्षणी एका शिकाऱ्यानेही. तो किरात, म्हणजे वनवासी शिकारी, स्वतः शिव होते, आणि सोबत किरात स्त्रीच्या वेशात माता पार्वती. डुक्कर कोणाच्या बाणाने पडले, यावरून वाद झाला आणि युद्ध पेटले. अर्जुनाचे बाण संपले, धनुष्यही हिरावले गेले, तरीही तो हार मानायला तयार नव्हता. थकून त्याने मातीची वेदी करून शिवांना फुलांची माळ वाहिली, आणि पाहिले तर तीच माळ शिकाऱ्याच्या मस्तकावर होती. अर्जुनाला सारे उमगले आणि तो त्यांच्या चरणी लोटांगण घालता झाला.

शिवांनी प्रसन्न होऊन अर्जुनाला पाशुपतास्त्र दिले, आणि माता पार्वतीनेही आशीर्वाद दिला. अर्जुनाचे एक नाव विजय आहे; स्थळ-परंपरेनुसार त्याला इथे विजय मिळाला, म्हणून या स्थानाला विजयवाडा म्हणू लागले. याच टेकडीवर मातेसोबत शिव मल्लेश्वर स्वामींच्या रूपात पूजले जातात. म्हणतात, ब्रह्मदेवांनी त्यांची पूजा मोगऱ्याच्या फुलांनी केली होती, ज्यांना तेलुगूत मल्लेलु म्हणतात, आणि त्यावरूनच हे नाव पडले.

दरवर्षी दसऱ्याच्या शारदीय नवरात्रात इंद्रकीलाद्रीवर माता रोज एका नव्या रूपात सजते, आणि विजयादशमीला कृष्णा नदीत दुर्गा आणि मल्लेश्वर यांचा नौकोत्सव, तेप्पोत्सवम, होतो. परंपरा असेही सांगते की आदि शंकराचार्यांनी इथे श्रीचक्राची स्थापना केली होती. पायऱ्या चढणाऱ्या भक्तांच्या मनात तीच इच्छा असते जी कीलुडूची होती, की माता सदैव जवळ असावी. कनकदुर्गम्मा प्रत्येक घरात धैर्य आणि शांती नांदवो.
स्रोत
कीलुडू, महिषासुर-वध आणि कनकदुर्गा व विजयवाडा या नावांची कथा ही इंद्रकीलाद्रीची स्थळ-पुराण परंपरा आहे; काही रूपांत महिषासुराऐवजी दुर्गमासुराचे नाव येते. अर्जुनाचे तप आणि किरात-प्रसंग महाभारताच्या वनपर्वात (कैरात पर्व) आहे, जिथे इंद्रकील हिमालयाच्या प्रदेशात असल्याचे सांगितले आहे; त्याला या टेकडीशी जोडणे ही स्थानिक परंपरा आहे.