श्री वेंकटेश्वर: श्रीनिवास आणि पद्मावती यांचा विवाह
तिरुमला, आंध्र प्रदेश

तिरुमलाच्या सात डोंगरांवर विराजमान श्री वेंकटेश्वर, ज्यांना श्रीनिवास आणि बालाजी असेही म्हणतात, हे भगवान विष्णूंचे ते रूप आहे जे कलियुगात भक्तांमध्ये राहण्यासाठी पृथ्वीवर आले. ही कथा सांगते की ते वैकुंठ सोडून वेंकट पर्वतावर का आले, पद्मावतीशी त्यांचा विवाह कसा झाला, आणि तिरुमलाच्या हुंडीत दान अर्पण करण्याची परंपरा कुठून आली.
कथेनुसार एकदा ऋषींनी एक मोठा यज्ञ आरंभला आणि विचार करू लागले की त्याचे फळ त्रिदेवांपैकी कोणाला अर्पण करावे. हे जाणून घेण्याचे काम भृगू महर्षींवर सोपवले गेले. ब्रह्मदेव सृष्टीच्या कामात गढले होते आणि शिव आपल्या आनंदात लीन, त्यामुळे कोणीच त्यांच्याकडे लक्ष दिले नाही. शेवटी भृगू वैकुंठाला पोहोचले, जिथे भगवान विष्णू योगनिद्रेत होते आणि लक्ष्मी त्यांच्या चरणांची सेवा करत होती. पुन्हा दुर्लक्ष झाल्याने संतापलेल्या भृगूंनी भगवंतांच्या छातीवर लाथ मारली, नेमकी त्या जागी जिथे लक्ष्मीचा वास मानला जातो.

भगवंत रागावले नाहीत. ते उठले, त्यांनी ऋषींचा पाय आपल्या हातांत घेतला, प्रेमाने विचारले की तुम्हाला लागले तर नाही ना, आणि हळूहळू तो चेपू लागले. या नम्रतेपुढे भृगूंचा अहंकार वितळला. पण आपल्या निवासस्थानी प्रहार झाला आणि भगवंतांनी इतक्या सहजपणे क्षमा केली, हे लक्ष्मीला सहन झाले नाही. ती वैकुंठ सोडून पृथ्वीवर करवीरपूर, म्हणजे आजचे कोल्हापूर, येथे निघून गेली. तिच्याविना भगवंतांचे मन लागेना. तेही पृथ्वीवर आले आणि वेंकट पर्वतावर स्वामी पुष्करिणीजवळ एका चिंचेच्या झाडाखाली वारुळात बसून तप करू लागले.

भगवंतांना अन्नाविना तप करताना पाहून ब्रह्मा आणि शिव गाय आणि वासरू झाले, आणि लक्ष्मीने गवळणीचा वेश घेऊन त्यांना चोळ राजाला विकले. ती गाय रोज डोंगरावर जाऊन आपले सगळे दूध वारुळावर सोडत असे. एके दिवशी हे पाहून गुराख्याने रागाने गाईवर कुऱ्हाड उगारली. गाईला वाचवण्यासाठी भगवंत वारुळातून उठले आणि तो घाव आपल्या मस्तकावर झेलला. जखमी श्रीनिवासांनी या पर्वताचे आदिदैवत वराहस्वामी यांचा आश्रय घेतला, ज्यांनी त्यांना राहायला जागा दिली. तिथे वकुळादेवी आईसारखी त्यांची सेवा करू लागली. मान्यता आहे की मागील जन्मी ती यशोदा होती, जिला कृष्णाचा विवाह पाहता आला नव्हता.

त्या काळी नारायणवनम येथे आकाश राजाचे राज्य होते. यज्ञासाठी जमीन नांगरताना त्याला एका कमळात एक तान्ही मुलगी सापडली. कमळात सापडल्यामुळे तिचे नाव पद्मावती ठेवले गेले, आणि रूपाने व गुणांनी अनुपम होऊन ती मोठी झाली. एके दिवशी शिकारीला निघालेले श्रीनिवास एका रानटी हत्तीचा पाठलाग करत राजाच्या उपवनात पोहोचले, जिथे पद्मावती सख्यांसोबत फुले वेचत होती. दोघांची नजरानजर झाली आणि त्याच क्षणी दोघांची मने एकमेकांत गुंतली.

वकुळादेवी विवाहाचा प्रस्ताव घेऊन राजवाड्यात गेली. तिकडे श्रीनिवास स्वतः भविष्य सांगणाऱ्या एका स्त्रीचा वेश घेऊन गेले आणि त्यांनी राजकन्येला सांगितले की तिचा विवाह कोणाशी होईल. देवगुरू बृहस्पतींचा सल्ला घेऊन आकाश राजाने आनंदाने होकार दिला. पण वनात राहणाऱ्या श्रीनिवासांकडे राजेशाही विवाहासाठी धन कुठून असणार? तेव्हा त्यांनी धनाचे स्वामी कुबेर यांच्याकडून मोठे कर्ज घेतले. ब्रह्मा आणि शिव साक्षी झाले, आणि श्रीनिवासांनी वचन दिले की ते संपूर्ण कलियुगभर त्याचे व्याज फेडतील आणि युगाच्या अंती मुद्दल परत करतील.

नारायणवनममध्ये देव, ऋषी आणि सारे नगर यांच्या उपस्थितीत मोठ्या थाटामाटात विवाह झाला, आणि वकुळादेवीची वर्षानुवर्षांची इच्छा पूर्ण झाली. तिरुमलाची परंपरा सांगते की यानंतर भगवंत याच पर्वतावर श्री वेंकटेश्वर म्हणून स्थिर झाले, आपल्या वक्षावर लक्ष्मीला धारण करून, आणि पद्मावती खाली तिरुचानूर येथे अलमेलू मंगा म्हणून विराजमान झाल्या. लक्ष्मी आणि पद्मावती दोघीही भगवंतांसोबत कशा राहिल्या, यावर निरनिराळ्या कथा आहेत, पण सगळ्यांचा शेवट प्रेमानेच आणि शांतीनेच होतो.

भक्तांची श्रद्धा आहे की स्वामी आजही कुबेराचे व्याज फेडत आहेत, आणि हुंडीत टाकलेले प्रत्येक दान हे ते कर्ज फेडण्यात त्यांना केलेले साहाय्य आहे. म्हणूनच लोक धन, सोने, धान्य आणि नम्रतेने आपले केसही अर्पण करतात. वराहस्वामींना दिलेल्या वचनामुळे यात्रेकरू परंपरेनुसार आधी त्यांचे दर्शन घेतात. ही कथा आठवण करून देते की भक्तांमध्ये राहण्यासाठी भगवंतांनी कर्ज घेणेही स्वीकारले, आणि भक्ताचे लहानसे दानही त्याच प्रेमाच्या नात्याचा भाग आहे. श्री वेंकटेश्वर सर्वांचे कल्याण करोत.
स्रोत
श्री वेंकटाचल माहात्म्य, जे अनेक पुराणांतील उताऱ्यांचे संकलन आहे, आणि तिरुमलाची स्थळ-परंपरा. या कथेची अनेक रूपे प्रचलित आहेत, विशेषतः विवाहानंतरच्या भागाची.