नरसिंह स्वामी: यादर्षींची तपस्या आणि पाच नरसिंह
यादगिरिगुट्टा, तेलंगणा

तेलंगणात भुवनगिरीजवळ यादगिरिगुट्टाच्या टेकडीवरील एका गुहेत भगवान लक्ष्मी नरसिंह विराजमान आहेत. याला पंच नरसिंह क्षेत्र म्हणतात, कारण परंपरेनुसार इथे भगवंतांनी यादर्षी नावाच्या ऋषींना पाच रूपांत दर्शन दिले, आणि त्याच ऋषींच्या नावावरून या टेकडीला यादगिरी म्हणू लागले.
त्रेतायुगात ऋष्यशृंग मुनी आणि शांतादेवी यांच्या घरी यादर्षींचा जन्म झाला. लहानपणापासूनच त्यांचे मन भगवान हरीत रमलेले असे, आणि सर्वांत जास्त ते त्या नरसिंह रूपाचे ध्यान करत, ज्या रूपात भगवंतांनी बालक प्रल्हादाचे रक्षण केले होते. मोठे झाल्यावर त्यांनी संकल्प केला की नरसिंह स्वामींचे प्रत्यक्ष दर्शन घेतल्याशिवाय राहणार नाही, आणि तपासाठी योग्य स्थानाच्या शोधात ते घर सोडून निघाले.

वनोवनी भटकताना यादर्षींना वाटेत हनुमान भेटले. ऋषींची निष्ठा पाहून हनुमान त्यांना भुवनगिरी आणि रायगिरी यांच्यामधील एका शांत टेकडीवर घेऊन गेले आणि सांगितले की हेच तपाचे स्थान आहे. यादर्षी तिथल्या एका गुहेत बसले आणि ऊन, पाऊस आणि भूक यांची पर्वा न करता वर्षानुवर्षे कठोर तप करत राहिले. एक कथा असेही सांगते की तपाच्या दिवसांत एका राक्षसाने त्यांना इजा करायचा प्रयत्न केला, पण भगवंतांच्या सुदर्शन चक्राने ऋषींचे रक्षण केले.

अखेर भगवंत प्रसन्न झाले, पण पहिल्या वेळी ते ज्वाला नरसिंह रूपात प्रकट झाले, धगधगत्या अग्नीसारख्या तेजासह, ज्याच्याकडे डोळे वर करून पाहणेही कठीण होते. यादर्षी थरथरले आणि हात जोडून म्हणाले, प्रभू, हे तेज मला सहन होत नाही; कृपा करून शांत रूपात दर्शन द्या. भगवंत हसले, आणि पुढच्याच क्षणी योगमुद्रेत बसलेल्या, आनंदाने भरलेल्या योगानंद नरसिंह रूपात दिसले.

यादर्षींचे मन शांत झाले, पण एक इच्छा अजून बाकी होती. त्यांनी विनंती केली, प्रभू, माता लक्ष्मीविना हे दर्शन अपूर्ण वाटते. तेव्हा भगवंत लक्ष्मीला आपल्या मांडीवर बसवून, करुणेने भरलेल्या लक्ष्मी नरसिंह रूपात प्रकट झाले. हेच रूप आज या क्षेत्राचे मुख्य दैवत म्हणून पूजले जाते, आणि गुहेत भक्त याच शांत, करुणामय रूपापुढे मस्तक नमवतात.

परंपरा या टेकडीशी भगवंतांची आणखी दोन रूपेही जोडते. एक उग्र नरसिंह, ते प्रचंड रूप ज्याने हिरण्यकशिपूचा अंत केला होता, आणि दुसरे गंडभेरुंड नरसिंह, दोन मस्तकांच्या दिव्य पक्ष्यासारखे रूप. ज्वाला, योगानंद, गंडभेरुंड, उग्र आणि लक्ष्मी नरसिंह, या पाचही रूपांची पूजा आज गुहामंदिरात होते. म्हणूनच या स्थानाला पंच नरसिंह क्षेत्र म्हणतात.

दर्शन मिळाल्यावर यादर्षींनी स्वतःसाठी काहीच मागितले नाही. त्यांनी प्रार्थना केली, प्रभू, आपण याच रूपांत या टेकडीवर सदैव वास करा, म्हणजे कलियुगातील भक्तांनाही आपले दर्शन घडेल. भगवंत म्हणाले, तथास्तु. हनुमान या क्षेत्राचे रक्षक, क्षेत्रपाल, मानले गेले, आणि ऋषींच्या नावावरून टेकडीला यादगिरी म्हणू लागले. तेलुगूमध्ये लहान टेकडीला गुट्टा म्हणतात, म्हणून लोक याला यादगिरिगुट्टा म्हणतात.

म्हणतात, यादर्षींनंतर काळाच्या ओघात हे स्थान लोकांच्या नजरेआड गेले. पुष्कळ नंतर भगवंतांनी जवळच्या गावातील एका भक्त स्त्रीला स्वप्नात दर्शन देऊन गुहेचा पत्ता सांगितला, आणि तेव्हापासून तिथे पुन्हा पूजा सुरू झाली. आज भक्त टेकडी चढून गुहेत पाचही रूपांचे दर्शन घेतात, आणि नरसिंह जयंती व ब्रह्मोत्सवाला मोठ्या संख्येने जमतात. लक्ष्मी नरसिंह स्वामी प्रत्येक मनातील भय दूर करोत आणि शांती देवोत.
स्रोत
यादगिरिगुट्टा मंदिराची स्थळ-पुराण परंपरा, जिला मंदिर स्कंद पुराणाशी जोडते. रूपे प्रकट होण्याचा क्रम आणि यादर्षींचा वंश (काही कथांमध्ये ते ऋष्यशृंगांचे नातू आहेत) वेगवेगळ्या कथांमध्ये वेगळे आढळतात.