आट्टुकाल भगवती: कण्णकी आणि आट्टुकालची माता
आट्टुकाल, तिरुवनंतपुरम, केरळ

आट्टुकाल भगवती या तिरुवनंतपुरमच्या माता आहेत, ज्यांना भक्त शिलप्पदिकारम या तमिळ महाकाव्याची नायिका कण्णकी हिचे देवीरूप मानतात. किळ्ळि नदीजवळ त्यांचे मंदिर आहे, आणि कुंभम महिन्यातील पोंगालाला लाखो स्त्रिया शहराच्या रस्त्यांवर मातीच्या भांड्यांत मातेसाठी प्रसाद शिजवतात. ही कथा आहे एका पत्नीच्या सत्याची, न्यायासाठी तिने दिलेल्या हाकेची आणि माता बनून तिच्या परत येण्याची.
प्राचीन तमिळ देशातील पूम्पुहार या बंदराच्या नगरात कण्णकी आणि कोवलन यांचा विवाह झाला. दोघेही श्रीमंत व्यापारी घराण्यांतले होते आणि काही काळ सुखाने राहिले. मग कोवलन नर्तकी माधवीकडे ओढला गेला आणि हळूहळू आपले सारे धन गमावून बसला. कण्णकीने कोणतीही तक्रार न करता वाट पाहिली. वर्षांनंतर कोवलनला आपली चूक कळली आणि तो लज्जित होऊन कण्णकीकडे परतला. कण्णकीने त्याला स्वीकारले आणि म्हणाली, माझे दोन्ही पैंजण अजून माझ्याकडे आहेत, त्यांच्या आधारे आपण पुन्हा सुरुवात करू.

नवे आयुष्य सुरू करण्यासाठी दोघे पायी चालत पांड्यांची राजधानी मदुरैला पोहोचले. नगराबाहेर गवळ्यांच्या वस्तीत मुक्काम करून कोवलन एक पैंजण विकायला बाजारात गेला. तिथे त्याला राजवाड्यातला एक सोनार भेटला, ज्याने थोड्याच काळापूर्वी राणीचे पैंजण चोरले होते. आपला गुन्हा लपवण्यासाठी त्याने राजाला सांगितले की चोर पकडला गेला आहे. राजा नेडुंचेऴियनने कोणतीही चौकशी न करता आदेश दिला, आणि पहारेकऱ्यांनी निर्दोष कोवलनचा जीव घेतला.

ही बातमी ऐकून कण्णकीचे जग उद्ध्वस्त झाले, पण ती खचून बसली नाही. दुसरा पैंजण हातात घेऊन ती थेट राजदरबारात पोहोचली आणि राजाला विचारले, कोणत्या न्यायाने तू माझ्या पतीला चोर ठरवलेस? राजा म्हणाला, राणीच्या पैंजणात मोती होते. कण्णकीने आपला पैंजण जमिनीवर आपटून फोडला, आणि त्यातून माणके विखुरली. संपूर्ण दरबार स्तब्ध झाला. आपल्या हातून किती मोठा अन्याय झाला, हे राजाला कळून चुकले. मी राजा म्हणवून घेण्याच्या लायकीचा नाही, असे म्हणून त्याने सिंहासनावरच प्राण सोडले, आणि राणीनेही शोकात देह ठेवला.

कण्णकीचे दुःख आता अशा अग्नीत बदलले, जो अन्याय सहन करू शकत नव्हता. महाकाव्य सांगते की तिच्या क्रोधाने मदुरै नगरी ज्वाळांनी वेढली गेली, आणि तिने अग्नीला सांगितले की सज्जन, वृद्ध, मुले, असहाय आणि गाई यांना सोडून दे. तेव्हा मदुरैची नगरदेवता तिच्यासमोर आली आणि तिने समजावले की हे सारे मागच्या जन्मीच्या कर्मांचे फळ होते. कण्णकीचे मन शांत झाले. ती नगर सोडून पश्चिमेकडे, चेर देशाच्या डोंगरांकडे निघाली.

शिलप्पदिकारम सांगते की त्या पश्चिमेकडील डोंगरांत कोवलन दिव्य रथातून आला आणि कण्णकीला आपल्यासोबत स्वर्गात घेऊन गेला, आणि नंतर चेर राजा सेंगुट्टुवनने तिच्या स्मरणार्थ मंदिर बांधले. केरळची भक्ती या प्रवासात आणखी एक अध्याय जोडते. असे मानले जाते की देवी बनलेली कण्णकी कोडुंगल्लूरला जाताना काही काळ आट्टुकालला थांबली होती, आणि तिथूनच आट्टुकालच्या मातेची कथा सुरू होते.

एके दिवशी आट्टुकालच्या मुल्लुवीट्टिल घराण्यातील एक वृद्ध गृहस्थ किळ्ळि नदीत स्नान करून पूजा करत होते. तेवढ्यात नदीच्या पलीकडे त्यांना एक तेजस्वी कन्या दिसली, जिने नदी पार करून देण्याची विनंती केली. तिच्या चेहऱ्यावरचे तेज पाहून वृद्धांनी आदराने मस्तक झुकवले, तिला नदी पार करून दिली आणि सन्मानाने आपल्या घरी आणले. घरची मंडळी तिच्या स्वागताची तयारी करतच होती, तोच ती कन्या अचानक अदृश्य झाली.

त्याच रात्री ती कन्या देवीरूपात वृद्धांच्या स्वप्नात आली आणि म्हणाली, जवळच्या उपवनात जिथे तुला जमिनीवर तीन रेषा ओढलेल्या दिसतील, तिथेच माझे स्थान बांध. सकाळी वृद्ध त्या उपवनात गेले, आणि तिथे खरोखरच जमिनीवर तीन रेषा उमटलेल्या होत्या. त्याच जागी त्यांनी एक छोटेसे मंदिर बांधून मातेची स्थापना केली. काळाच्या ओघात तेच छोटेसे स्थान आजचे आट्टुकाल भगवती मंदिर बनले.

कुंभम महिन्यातील उत्सवाच्या नवव्या दिवशी पोंगाला साजरा होतो. शहराच्या गल्ल्यांत दूरदूरपर्यंत स्त्रिया विटांच्या चुली पेटवून मातीच्या भांड्यांत तांदूळ, गूळ आणि नारळाचा प्रसाद मातेसाठी शिजवतात. कोणी नवस पूर्ण झाल्यावर येते, कोणी केवळ प्रेमापोटी. आट्टुकालची माता सत्यासाठी ठामपणे उभी राहणाऱ्या स्त्रीची शक्तीही आहे, आणि सर्वांना आपल्या कुशीत घेणारी ममताही.
स्रोत
कण्णकी आणि कोवलन यांची कथा इळंगो अडिगळ यांच्या तमिळ महाकाव्य शिलप्पदिकारममध्ये आहे; कण्णकीचे आट्टुकाल येथे विश्रांतीसाठी थांबणे आणि मुल्लुवीट्टिल कुटुंबाची कथा ही मंदिराची स्थळ-परंपरा आहे. काही भक्त आट्टुकाल भगवतीची भद्रकालीच्या रूपातही पूजा करतात.