पद्मनाभस्वामी: अनंत पद्मनाभ: मुनी आणि तो बालक
तिरुवनंतपुरम, केरळ

तिरुवनंतपुरमच्या श्री पद्मनाभस्वामी मंदिरात भगवान विष्णू अनंत नागावर योगनिद्रेत पहुडले आहेत, आणि त्यांच्या नाभीतून निघालेल्या कमळावर ब्रह्मदेव विराजमान आहेत. मूर्ती इतकी विशाल आहे की तिचे दर्शन तीन दारांतून होते. शहराचे नावही याच भगवंतांवरून पडले आहे, तिरु अनंत पुरम, म्हणजे भगवान अनंताचे पवित्र नगर.
मंदिराच्या परंपरेत एक कथा फार प्रिय आहे. फार पूर्वी तुळु देशातून आलेले दिवाकर मुनी नावाचे एक तपस्वी भगवान विष्णूंच्या दर्शनाच्या ओढीने वर्षानुवर्षे तप करत होते. एके दिवशी त्यांच्या आश्रमात एक अतिशय सुंदर बालक आला. त्याचे हसू पाहून मुनींचे मन भरून आले आणि ते त्याला म्हणाले, तू माझ्याजवळच राहा. बालक म्हणाला, राहीन, पण एक अट आहे; ज्या दिवशी तुम्ही माझा अनादर कराल, त्याच दिवशी मी निघून जाईन.

बालक आश्रमात राहू लागला. तो फार खोडकर होता; कधी फुले विखरून टाकी, कधी पूजेच्या वस्तू इकडेतिकडे करी. मुनी प्रत्येक वेळी धीर धरत. पण एके दिवशी मुनी पूजेला बसले असताना बालकाने पूजेचा शाळिग्राम उचलून तोंडात घातला. हे पाहून मुनींना राहवले नाही, आणि त्यांनी त्याला रागावून दूर लोटले. बालक लगेच धावत सुटला आणि जाता जाता म्हणाला, मला पुन्हा पाहायचे असेल तर अनंतनकाडूला ये.

त्याच क्षणी मुनींच्या लक्षात आले की तो बालक कोण होता. पश्चात्तापाने भरलेले ते अनंतनकाडूच्या शोधात निघाले, पण ती जागा कुठे आहे, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. दिवस आणि महिने सरले. एके दिवशी समुद्राजवळच्या एका गावातून जाताना त्यांनी ऐकले की एक स्त्री आपल्या रडणाऱ्या मुलाला म्हणत होती, गप्प बस, नाहीतर तुला अनंतनकाडूच्या जंगलात सोडून येईन. मुनींनी तिला वाट विचारली, आणि तिने जंगलाची दिशा दाखवली.

घनदाट जंगलात पोहोचल्यावर मुनींनी पाहिले की तोच बालक एका विशाल इलुप्पा वृक्षात सामावत आहे. त्याच क्षणी वृक्ष कोसळला, आणि कोसळलेला वृक्ष अनंत नागावर पहुडलेल्या भगवान विष्णूंचे विराट रूप झाला. परंपरा सांगते की ते रूप इतके विशाल होते की त्यांचे मस्तक तिरुवल्लम येथे होते आणि चरण कित्येक मैल दूर तृप्पाप्पूर येथे. मुनी आनंदाने आणि भयाने थरथरले, कारण त्यांचे डोळे एवढे मोठे रूप एकाच वेळी पाहूच शकत नव्हते.

मुनींनी हात जोडून प्रार्थना केली, प्रभू, इतके लहान रूप धारण करा की मी आपल्याला पूर्ण पाहू शकेन आणि पूजू शकेन. भक्ताचे म्हणणे मानून भगवंतांनी आपले रूप लहान केले. आता मुनींकडे भगवंतांना अर्पण करण्यासाठी काहीच नव्हते. जवळ जे मिळाले, एक कच्चा आंबा आणि थोडेसे मीठ, ते त्यांनी नारळाच्या करवंटीत ठेवून मोठ्या प्रेमाने भगवंतांना अर्पण केले. भगवंतांनी तो साधा नैवेद्य आनंदाने स्वीकारला.

आजही पद्मनाभस्वामी मंदिरात भगवंतांना नारळाच्या करवंटीतून मीठ लावलेल्या आंब्याचा नैवेद्य दाखवला जातो. त्याच स्थानी पुढे मंदिर उभे राहिले. भगवंतांची मूर्ती इतकी लांब आहे की भक्त तीन दारांतून दर्शन घेतात. पहिल्या दारातून भगवंतांचे मुख आणि हाताखालचे शिवलिंग दिसते, दुसऱ्यातून नाभीतून निघालेल्या कमळावर बसलेले ब्रह्मदेव, आणि तिसऱ्यातून भगवंतांचे चरण.

केरळमध्ये हीच कथा संत विल्वमंगलम स्वामियार यांच्या नावानेही सांगितली जाते. दोन्ही रूपांत कथेचे मर्म एकच आहे; भगवंत भक्ताकडे बालक होऊन येतात, त्याच्या चुकीवर रुसून निघूनही जातात, पण त्याला पुन्हा आपल्याला मिळवण्याची वाट सांगून जातात. त्रावणकोरचे राजे स्वतःला पद्मनाभदास, म्हणजे पद्मनाभाचे सेवक, म्हणवत. पद्मनाभस्वामींची कथा शिकवते की भगवंतांना सोन्या-चांदीची हाव नाही, खऱ्या मनाने दिलेला एक कच्चा आंबाही त्यांना प्रिय आहे.
स्रोत
ही श्री पद्मनाभस्वामी मंदिराची स्थळ-पुराण परंपरा आहे; एका रूपात मुनींचे नाव दिवाकर मुनी आहे, आणि केरळमध्ये खूप प्रचलित असलेल्या दुसऱ्या रूपात विल्वमंगलम स्वामियार. पडलेल्या रूपाचा विस्तार आणि मुनींचा शोध यांसारखे तपशील वेगवेगळ्या रूपांत सांगितले जातात.