పద్మనాభస్వామి: అనంత పద్మనాభుడు: ముని, ఆ బాలుడు
తిరువనంతపురం, కేరళ

తిరువనంతపురంలోని శ్రీ పద్మనాభస్వామి ఆలయంలో శ్రీమహావిష్ణువు అనంతుడనే నాగుపై యోగనిద్రలో పవళించి ఉన్నారు, ఆయన నాభి నుంచి వెలువడిన కమలంపై బ్రహ్మదేవుడు ఆసీనులై ఉన్నారు. విగ్రహం ఎంత విశాలమైనదంటే, దాని దర్శనం మూడు ద్వారాల గుండా జరుగుతుంది. నగరానికి పేరు కూడా ఈ స్వామి నుంచే వచ్చింది, తిరు అనంత పురం, అంటే అనంత స్వామి పవిత్ర నగరం.
ఆలయ సంప్రదాయంలో ఒక కథ ఎంతో ప్రియమైనది. చాలా కాలం క్రితం తుళు దేశం నుంచి వచ్చిన దివాకర ముని అనే తపస్వి, శ్రీమహావిష్ణువు దర్శనం కోసం తపిస్తూ ఏళ్ళ తరబడి తపస్సు చేస్తున్నారు. ఒక రోజు ఆయన ఆశ్రమానికి అత్యంత సుందరుడైన ఒక బాలుడు వచ్చాడు. అతని చిరునవ్వు చూసి ముని మనసు నిండిపోయింది, నువ్వు నా దగ్గరే ఉండిపో అని అతనితో అన్నారు. బాలుడు అన్నాడు, ఉంటాను, కానీ ఒక షరతు; నువ్వు నన్ను అగౌరవపరిచిన రోజే నేను వెళ్ళిపోతాను.

బాలుడు ఆశ్రమంలో ఉండసాగాడు. వాడు చాలా అల్లరివాడు; ఒకసారి పూలు చెల్లాచెదురు చేసేవాడు, ఒకసారి పూజా సామగ్రి అటూ ఇటూ పెట్టేవాడు. ముని ప్రతిసారీ ఓపిక పట్టేవారు. కానీ ఒక రోజు ముని పూజలో కూర్చుని ఉండగా, బాలుడు పూజలోని సాలగ్రామాన్ని తీసి నోట్లో పెట్టుకున్నాడు. అది చూసి ముని ఉండబట్టలేక, వాడిని కసిరి పక్కకు నెట్టేశారు. బాలుడు వెంటనే పరుగు తీశాడు, వెళ్తూ వెళ్తూ అన్నాడు, నన్ను మళ్ళీ చూడాలంటే అనంతన్కాడుకు రా.

ఆ క్షణమే ఆ బాలుడు ఎవరో మునికి అర్థమైంది. పశ్చాత్తాపంతో నిండిన ఆయన అనంతన్కాడును వెతుకుతూ బయలుదేరారు, కానీ ఆ చోటు ఎక్కడుందో ఎవరికీ తెలియదు. రోజులు, నెలలు గడిచిపోయాయి. ఒక రోజు సముద్రం దగ్గరి ఒక గ్రామం గుండా వెళ్తుండగా, ఒక స్త్రీ ఏడుస్తున్న తన బిడ్డతో, ఏడుపు ఆపు, లేకపోతే నిన్ను అనంతన్కాడు అడవిలో వదిలేస్తాను అనడం ఆయన విన్నారు. ముని ఆమెను దారి అడిగారు, ఆమె అడవి వైపు దిక్కు చూపించింది.

దట్టమైన అడవిలోకి చేరిన ముని, అదే బాలుడు ఒక పెద్ద ఇప్ప చెట్టులో కలిసిపోవడం చూశారు. ఆ క్షణమే చెట్టు కూలిపోయింది, కూలిన చెట్టు అనంతుడిపై పవళించిన శ్రీమహావిష్ణువు విరాట్ రూపంగా మారింది. ఆ రూపం ఎంత విశాలమంటే, ఆయన తల తిరువల్లంలో, పాదాలు ఎన్నో మైళ్ళ దూరంలోని తృప్పాప్పూర్లో ఉన్నాయని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ముని ఆనందంతో, భయంతో వణికిపోయారు, ఎందుకంటే అంత పెద్ద రూపాన్ని ఒకేసారి చూడడం ఆయన కళ్ళకు సాధ్యం కాలేదు.

ముని చేతులు జోడించి ప్రార్థించారు, స్వామీ, నేను మిమ్మల్ని పూర్తిగా చూసి పూజించగలిగేంత చిన్న రూపం ధరించండి. భక్తుడి మాట మన్నించి స్వామి తన రూపాన్ని చిన్నది చేసుకున్నారు. ఇప్పుడు స్వామికి సమర్పించడానికి ముని దగ్గర ఏమీ లేదు. దగ్గర్లో దొరికిన ఒక పచ్చి మామిడికాయ, కాస్త ఉప్పు, వాటిని కొబ్బరి చిప్పలో ఉంచి ఎంతో ప్రేమగా స్వామికి సమర్పించారు. స్వామి ఆ సాదాసీదా నైవేద్యాన్ని సంతోషంగా స్వీకరించారు.

ఈనాటికీ పద్మనాభస్వామి ఆలయంలో స్వామికి కొబ్బరి చిప్పలో ఉప్పు పట్టించిన మామిడికాయ నైవేద్యం పెడతారు. తర్వాత అదే స్థలంలో ఆలయం వెలిసింది. స్వామి విగ్రహం ఎంత పొడవైనదంటే భక్తులు మూడు ద్వారాల గుండా దర్శనం చేసుకుంటారు. మొదటి ద్వారం నుంచి స్వామి ముఖం, చేతి కింద శివలింగం కనిపిస్తాయి, రెండోదాని నుంచి నాభికమలంపై ఆసీనుడైన బ్రహ్మ, మూడోదాని నుంచి స్వామి పాదాలు.

కేరళలో ఇదే కథను సాధువు విల్వమంగళం స్వామియార్ పేరుతో కూడా చెబుతారు. రెండు రూపాల్లోనూ కథ మర్మం ఒక్కటే; భగవంతుడు భక్తుడి దగ్గరికి బాలుడిగా వస్తాడు, అతని తప్పుకు అలిగి వెళ్ళిపోతాడు కూడా, కానీ తనను మళ్ళీ పొందే దారి చెప్పి మరీ వెళ్తాడు. ట్రావెన్కోర్ రాజులు తమను తాము పద్మనాభదాసులు, అంటే పద్మనాభుని సేవకులు అని చెప్పుకునేవారు. భగవంతుడికి బంగారం, వెండిపై ఆశ లేదని, నిండు మనసుతో ఇచ్చిన ఒక పచ్చి మామిడికాయ కూడా ఆయనకు ప్రియమేనని పద్మనాభస్వామి కథ నేర్పుతుంది.
ఆధారం
ఇది శ్రీ పద్మనాభస్వామి ఆలయ స్థల పురాణ సంప్రదాయం; ఒక రూపంలో మునిపేరు దివాకర ముని, కేరళలో బాగా ప్రచారంలో ఉన్న మరో రూపంలో విల్వమంగళం స్వామియార్. పడిపోయిన రూపం ఎంత విస్తరించిందన్నది, ముని వెతుకులాట వంటి వివరాలు వేర్వేరు రూపాల్లో చెప్పబడతాయి.