ପଦ୍ମନାଭସ୍ୱାମୀ: ଅନନ୍ତ ପଦ୍ମନାଭ: ମୁନି ଓ ସେହି ବାଳକ
ତିରୁବନନ୍ତପୁରମ, କେରଳ

ତିରୁବନନ୍ତପୁରମର ଶ୍ରୀ ପଦ୍ମନାଭସ୍ୱାମୀ ମନ୍ଦିରରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଅନନ୍ତ ନାଗ ଉପରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ଆଉ ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ବାହାରିଥିବା ପଦ୍ମ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିରାଜମାନ। ମୂର୍ତ୍ତି ଏତେ ବିଶାଳ ଯେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ତିନୋଟି ଦ୍ୱାରରୁ ହୁଏ। ସହରର ନାମ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭଗବାନଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ଆସିଛି, ତିରୁ ଅନନ୍ତ ପୁରମ୍, ଅର୍ଥାତ୍ ଭଗବାନ ଅନନ୍ତଙ୍କ ପବିତ୍ର ନଗର।
ମନ୍ଦିରର ପରମ୍ପରାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ବହୁ ଆଗରୁ ତୁଳୁ ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ଦିବାକର ମୁନି ନାମକ ଜଣେ ତପସ୍ୱୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଲାଳସାରେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଦିନେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ବାଳକ ଆସିଲା। ତାର ହସ ଦେଖି ମୁନିଙ୍କ ମନ ଭରି ଆସିଲା ଓ ସେ ତାକୁ କହିଲେ, ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ହିଁ ରହିଯାଅ। ବାଳକ କହିଲା, ରହିବି, କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ସର୍ତ୍ତ ଅଛି; ଯେଉଁ ଦିନ ତୁମେ ମୋର ଅନାଦର କରିବ, ସେହି ଦିନ ମୁଁ ଚାଲିଯିବି।

ବାଳକ ଆଶ୍ରମରେ ରହିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ବହୁତ ଦୁଷ୍ଟ ଥିଲା; କେବେ ଫୁଲ ବିଞ୍ଚିଦେଉଥିଲା, କେବେ ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ଏଣେତେଣେ କରିଦେଉଥିଲା। ମୁନି ପ୍ରତିଥର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଦିନେ ଯେତେବେଳେ ମୁନି ପୂଜାରେ ବସିଥିଲେ, ବାଳକ ପୂଜାର ଶାଳଗ୍ରାମ ଉଠାଇ ପାଟିରେ ପୂରାଇଦେଲା। ଏହା ଦେଖି ମୁନି ଆଉ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଆଉ ତାକୁ ଗାଳି ଦେଇ ଦୂରକୁ ଠେଲିଦେଲେ। ବାଳକ ତୁରନ୍ତ ଦୌଡ଼ିଗଲା ଓ ଯାଉ ଯାଉ କହିଲା, ମୋତେ ପୁଣି ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ଅନନ୍ତନକାଡୁ ଆସିବ।

ସେହି କ୍ଷଣରେ ମୁନି ବୁଝିଲେ ଯେ ସେହି ବାଳକ କିଏ ଥିଲେ। ଅନୁତାପରେ ଭରି ସେ ଅନନ୍ତନକାଡୁ ଖୋଜିବାକୁ ବାହାରିଲେ, କିନ୍ତୁ କେହି ଜାଣିନଥିଲେ ସେହି ଜାଗା କେଉଁଠି। ଦିନ ଓ ମାସ ବିତିଗଲା। ଦିନେ ସମୁଦ୍ର ପାଖ ଏକ ଗାଁ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ସେ ଶୁଣିଲେ, ଜଣେ ନାରୀ ନିଜ କାନ୍ଦୁଥିବା ପିଲାକୁ କହୁଥିଲେ, ଚୁପ୍ ହୁଅ, ନହେଲେ ତୋତେ ଅନନ୍ତନକାଡୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଛାଡ଼ି ଆସିବି। ମୁନି ତାଙ୍କୁ ବାଟ ପଚାରିଲେ, ଆଉ ସେ ଜଙ୍ଗଲର ଦିଗ ଦେଖାଇଦେଲେ।

ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ପହଞ୍ଚି ମୁନି ଦେଖିଲେ ଯେ ସେହି ବାଳକ ଏକ ବିଶାଳ ଇଲୁପ୍ପା ଗଛ ଭିତରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି। ସେହି କ୍ଷଣରେ ଗଛଟି ପଡ଼ିଗଲା, ଆଉ ପଡ଼ିଥିବା ଗଛ ଅନନ୍ତ ନାଗ ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିରାଟ ରୂପ ହୋଇଗଲା। ପରମ୍ପରା କୁହେ ଯେ ସେହି ରୂପ ଏତେ ବିଶାଳ ଥିଲା ଯେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତିରୁୱଲ୍ଲମରେ ଥିଲା ଓ ଚରଣ ଅନେକ ମାଇଲ ଦୂର ତୃପ୍ପାପ୍ପୁରରେ। ମୁନି ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୟରେ ଥରିଉଠିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ଆଖି ଏତେ ବଡ଼ ରୂପକୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଦେଖିପାରୁନଥିଲା।

ମୁନି ହାତ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ପ୍ରଭୁ, ଏତେ ଛୋଟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ ଯେପରି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂରା ଦେଖିପାରିବି ଓ ପୂଜା କରିପାରିବି। ଭକ୍ତଙ୍କ କଥା ମାନି ଭଗବାନ ନିଜ ରୂପ ଛୋଟ କରିନେଲେ। ଏବେ ମୁନିଙ୍କ ପାଖରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଚଢ଼ାଇବା ପାଇଁ କିଛି ନଥିଲା। ପାଖରେ ଯାହା ମିଳିଲା, ଗୋଟିଏ କଞ୍ଚା ଆମ୍ବ ଓ ଟିକେ ଲୁଣ, ତାହା ସେ ନଡ଼ିଆ ଖୋଳପାରେ ରଖି ବଡ଼ ପ୍ରେମରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଭଗବାନ ସେହି ସରଳ ଭୋଗ ଖୁସିରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

ଆଜି ବି ପଦ୍ମନାଭସ୍ୱାମୀ ମନ୍ଦିରରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନଡ଼ିଆ ଖୋଳପାରେ ଲୁଣ ଲଗା ଆମ୍ବର ଭୋଗ ଚଢ଼ାଯାଏ। ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପରେ ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେଲା। ଭଗବାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଏତେ ଲମ୍ବା ଯେ ଭକ୍ତମାନେ ତିନୋଟି ଦ୍ୱାରରୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାରରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଖ ଓ ହାତ ତଳେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ଦ୍ୱିତୀୟରୁ ନାଭିରୁ ବାହାରିଥିବା ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ଆଉ ତୃତୀୟରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣ।

କେରଳରେ ଏହି କଥା ସନ୍ଥ ବିଲ୍ୱମଙ୍ଗଳମ ସ୍ୱାମିୟାରଙ୍କ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ରୂପରେ କଥାର ମର୍ମ ଗୋଟିଏ; ଭଗବାନ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ବାଳକ ହୋଇ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଭୁଲରେ ରୁଷି ଚାଲି ବି ଯାଆନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ପାଇବାର ବାଟ କହି ଯାଆନ୍ତି। ତ୍ରାବଣକୋରର ରାଜାମାନେ ନିଜକୁ ପଦ୍ମନାଭଦାସ, ଅର୍ଥାତ୍ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ସେବକ ବୋଲି କହୁଥିଲେ। ପଦ୍ମନାଭସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଥା ଶିଖାଏ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସୁନା ରୁପା ଦରକାର ନାହିଁ, ସଚ୍ଚା ମନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଗୋଟିଏ କଞ୍ଚା ଆମ୍ବ ବି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ।
ଉତ୍ସ
ଏହା ଶ୍ରୀ ପଦ୍ମନାଭସ୍ୱାମୀ ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥଳପୁରାଣ ପରମ୍ପରା; ଗୋଟିଏ ରୂପରେ ମୁନିଙ୍କ ନାମ ଦିବାକର ମୁନି, ଆଉ କେରଳରେ ବହୁତ ପ୍ରଚଳିତ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ବିଲ୍ୱମଙ୍ଗଳମ ସ୍ୱାମିୟାର । ପଡ଼ିଥିବା ରୂପର ବିସ୍ତାର ଓ ମୁନିଙ୍କ ଖୋଜିବା ଭଳି ବିବରଣୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ କୁହାଯାଏ ।