ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ: ಅನಂತ ಪದ್ಮನಾಭ: ಮುನಿ ಮತ್ತು ಆ ಬಾಲಕ
ತಿರುವನಂತಪುರಂ, ಕೇರಳ

ತಿರುವನಂತಪುರಂನ ಶ್ರೀ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಅನಂತ ನಾಗನ ಮೇಲೆ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಹೊರಟ ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರ್ತಿ ಎಷ್ಟು ವಿಶಾಲವೆಂದರೆ ಅದರ ದರ್ಶನ ಮೂರು ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಹೆಸರೂ ಇದೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ಬಂದಿದೆ — ತಿರು ಅನಂತ ಪುರಂ, ಅಂದರೆ ಭಗವಾನ್ ಅನಂತನ ಪವಿತ್ರ ನಗರ.
ದೇವಾಲಯದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು. ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ತುಳುನಾಡಿನಿಂದ ಬಂದ ದಿವಾಕರ ಮುನಿ ಎಂಬ ತಪಸ್ವಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ದರ್ಶನದ ಹಂಬಲದಿಂದ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಿನ ಅವರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರನಾದ ಒಬ್ಬ ಬಾಲಕ ಬಂದ. ಅವನ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ಕಂಡು ಮುನಿಯ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಿಬಂತು; ನೀನು ನನ್ನ ಬಳಿಯೇ ಇದ್ದುಬಿಡು ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಬಾಲಕ ಹೇಳಿದ — ಇರುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಒಂದು ಷರತ್ತು; ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಅನಾದರ ಮಾಡಿದ ದಿನವೇ ನಾನು ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತೇನೆ.

ಬಾಲಕ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರತೊಡಗಿದ. ಅವನು ಬಹಳ ತುಂಟನಾಗಿದ್ದ; ಒಮ್ಮೆ ಹೂಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದ, ಒಮ್ಮೆ ಪೂಜಾಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಅತ್ತಿತ್ತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ. ಪ್ರತಿ ಬಾರಿಯೂ ಮುನಿ ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಮುನಿ ಪೂಜೆಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಗ, ಬಾಲಕ ಪೂಜೆಯ ಸಾಲಿಗ್ರಾಮವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡ. ಇದನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿಗೆ ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅವರು ಅವನನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಆಚೆಗೆ ತಳ್ಳಿದರು. ಬಾಲಕ ತಕ್ಷಣ ಓಡಿಹೋದ, ಹೋಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದ — ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೋಡಬೇಕಿದ್ದರೆ ಅನಂತನ್ಕಾಡಿಗೆ ಬನ್ನಿ.

ಅದೇ ಕ್ಷಣ ಆ ಬಾಲಕ ಯಾರೆಂದು ಮುನಿಗೆ ಅರಿವಾಯಿತು. ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅವರು ಅನಂತನ್ಕಾಡನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೊರಟರು, ಆದರೆ ಆ ಜಾಗ ಎಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಯಾರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ದಿನಗಳು, ತಿಂಗಳುಗಳು ಕಳೆದವು. ಒಂದು ದಿನ ಸಮುದ್ರದ ಬಳಿಯ ಹಳ್ಳಿಯೊಂದರ ಮೂಲಕ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀ ತನ್ನ ಅಳುವ ಮಗುವಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದು ಅವರಿಗೆ ಕೇಳಿಸಿತು — ಸುಮ್ಮನಿರು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಅನಂತನ್ಕಾಡಿನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಬರುತ್ತೇನೆ. ಮುನಿ ಅವಳಿಂದ ದಾರಿ ಕೇಳಿದರು, ಅವಳು ಕಾಡಿನ ದಿಕ್ಕನ್ನು ತೋರಿಸಿದಳು.

ದಟ್ಟ ಕಾಡನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ, ಅದೇ ಬಾಲಕ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಇಪ್ಪೆ ಮರದೊಳಗೆ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಮುನಿ ಕಂಡರು. ಅದೇ ಕ್ಷಣ ಮರ ಉರುಳಿತು; ಬಿದ್ದ ಮರವೇ ಅನಂತ ನಾಗನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿರಾಟ ರೂಪವಾಯಿತು. ಆ ರೂಪ ಎಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಅವನ ತಲೆ ತಿರುವಲ್ಲಂನಲ್ಲಿ, ಪಾದಗಳು ಹಲವು ಮೈಲಿ ದೂರದ ತೃಪ್ಪಾಪ್ಪೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದವು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುನಿ ಆನಂದ ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಅಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ರೂಪವನ್ನು ಒಮ್ಮೆಗೇ ನೋಡಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಮುನಿ ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು — ಪ್ರಭು, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ನೋಡಿ ಪೂಜಿಸುವಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕ ರೂಪ ತಾಳು. ಭಕ್ತನ ಮಾತಿಗೆ ಒಪ್ಪಿ ಭಗವಂತ ತನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಸಿಕೊಂಡ. ಈಗ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲು ಮುನಿಯ ಬಳಿ ಏನೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದನ್ನು — ಒಂದು ಹಸಿ ಮಾವಿನಕಾಯಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು — ತೆಂಗಿನ ಚಿಪ್ಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟು ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಭಗವಂತ ಆ ಸರಳ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ.

ಇಂದಿಗೂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ತೆಂಗಿನ ಚಿಪ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಉಪ್ಪು ಹಚ್ಚಿದ ಮಾವಿನಕಾಯಿಯ ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಭಗವಂತನ ಮೂರ್ತಿ ಎಷ್ಟು ಉದ್ದವೆಂದರೆ ಭಕ್ತರು ಮೂರು ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮುಖ ಮತ್ತು ಕೈಯ ಕೆಳಗಿನ ಶಿವಲಿಂಗ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದರಿಂದ ನಾಭಿಕಮಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತ ಬ್ರಹ್ಮ, ಮೂರನೆಯದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪಾದಗಳು.

ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂತ ವಿಲ್ವಮಂಗಲಂ ಸ್ವಾಮಿಯಾರ್ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಮರ್ಮ ಒಂದೇ — ಭಗವಂತ ಭಕ್ತನ ಬಳಿ ಬಾಲಕನಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ತಪ್ಪಿಗೆ ಮುನಿಸಿಕೊಂಡು ಹೊರಟೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆಯುವ ದಾರಿ ಹೇಳಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ರಾಜರು ತಮ್ಮನ್ನು ಪದ್ಮನಾಭದಾಸರು, ಅಂದರೆ ಪದ್ಮನಾಭನ ಸೇವಕರು ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿಯ ಆಸೆಯಿಲ್ಲ, ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಒಂದು ಹಸಿ ಮಾವಿನಕಾಯಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ — ಇದನ್ನೇ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿಯ ಕಥೆ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಧಾರ
ಇದು ಶ್ರೀ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ಥಳಪುರಾಣ ಪರಂಪರೆ; ಒಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಹೆಸರು ದಿವಾಕರ ಮುನಿ, ಮತ್ತು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಚಲಿತವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಲ್ವಮಂಗಲಂ ಸ್ವಾಮಿಯಾರ್. ಬಿದ್ದ ರೂಪದ ವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಮುನಿಯ ಹುಡುಕಾಟದಂತಹ ವಿವರಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.