गुरुवायूरप्पन: गुरुवायूरप्पन: द्वारकेपासून गुरुवायूरपर्यंत
गुरुवायूर, केरळ

गुरुवायूरप्पन म्हणजे भगवान श्रीकृष्ण, ज्यांना केरळचे भक्त प्रेमाने उण्णिक्कण्णन, म्हणजे बाळकृष्ण, मानून पूजतात, जरी मूर्ती चतुर्भुज विष्णूची आहे. त्रिशूर जिल्ह्यातील गुरुवायूर येथे त्यांचे मंदिर आहे, ज्याला भूलोक वैकुंठ म्हणतात. ही कथा सांगते की ही मूर्ती गुरुवायूरपर्यंत कशी पोहोचली.
मंदिराची परंपरा सांगते की ही मूर्ती स्वतः भगवान विष्णूंनी वैकुंठात ब्रह्मदेवांना सोपवली होती. शंख, चक्र, गदा आणि कमळ धारण केलेले हे चतुर्भुज रूप तेच आहे, ज्या रूपात भगवंतांनी कृष्णजन्माच्या रात्री कारागृहात वसुदेव आणि देवकीला दर्शन दिले होते. ब्रह्मदेवांनी ही मूर्ती संततीसाठी तप करणाऱ्या राजा सुतपा आणि राणी पृश्नी यांना दिली, आणि त्यांनी मोठ्या श्रद्धेने तिची पूजा केली.

त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन भगवंतांनी वचन दिले की तीन जन्म ते त्यांचे पुत्र म्हणून येतील. पहिल्या जन्मात ते सुतपा आणि पृश्नी यांचे पुत्र पृश्निगर्भ झाले, दुसऱ्या जन्मात कश्यप आणि अदिती यांचे पुत्र वामन, आणि तिसऱ्या जन्मात वसुदेव आणि देवकी यांचे पुत्र श्रीकृष्ण. प्रत्येक जन्मात ही मूर्ती त्यांच्यासोबत राहिली. द्वारका वसवल्यानंतर श्रीकृष्णांनी स्वतः या मूर्तीसाठी मंदिर बांधले आणि तिची पूजा केली.

कृष्णांचा पृथ्वी सोडण्याचा काळ आला, तेव्हा त्यांनी आपले प्रिय भक्त उद्धव यांना सांगितले, मी गेल्यावर समुद्र द्वारकेला व्यापून टाकेल, पण ही मूर्ती पाण्यावर तरंगत राहील. देवगुरू बृहस्पतींना सांग की ही एखाद्या पवित्र स्थानी स्थापन करावी, म्हणजे कलियुगात लोक तिथे माझी पूजा करू शकतील. उद्धवांनी डोळे भरून आलेले असताना हे शब्द मनात जपून ठेवले.

भगवंतांनी जसे सांगितले होते, तसेच घडले. समुद्र उसळला आणि द्वारका लाटांमध्ये सामावली. देवगुरू बृहस्पती, ज्यांना गुरू म्हणतात, वायुदेवासह तिथे पोहोचले. त्यांनी लाटांवर मूर्ती तरंगताना पाहिली. वायुदेवाने ती वाऱ्याच्या आधाराने उचलली, आणि दोघे एखाद्या योग्य स्थानाच्या शोधात दक्षिणेकडे निघाले. वाटेत त्यांना भगवान परशुराम भेटले, जे स्वतः त्यांनाच भेटायला येत होते.

परशुराम त्यांना हिरव्यागार केरळ भूमीत घेऊन गेले, जिला परंपरेत त्यांनीच समुद्रातून बाहेर काढलेली भूमी म्हटले जाते. तिथे कमळांनी भरलेले एक सरोवर होते, रुद्रतीर्थम्, ज्याच्या काठी भगवान शिव आणि माता पार्वती तप करत होते. शिवांनी आलेल्या पाहुण्यांचे स्वागत केले आणि सांगितले की या मूर्तीसाठी हेच सर्वांत योग्य स्थान आहे. मग त्यांनी ते स्थान भगवंतांना सोपवले आणि स्वतः सरोवराच्या दुसऱ्या काठी, मम्मियूरला, निघून गेले.

देवशिल्पी विश्वकर्म्याने मंदिर बांधले, आणि गुरू व वायू यांनी मिळून मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली. गुरू आणि वायू यांच्या हातून स्थापना झाल्यामुळे या स्थानाला गुरुवायूर म्हणू लागले आणि भगवंतांना गुरुवायूरप्पन, म्हणजे गुरुवायूरचे स्वामी. म्हणूनच भक्तांची श्रद्धा आहे की गुरुवायूरप्पनांच्या दर्शनानंतर मम्मियूरच्या महादेवांचे दर्शन घेतल्यावरच यात्रा पूर्ण होते. मंदिराच्या तळ्याला आजही रुद्रतीर्थम् म्हणतात.

शतकानुशतके गुरुवायूरप्पन केरळच्या घराघराचे आपले आहेत. मेलपत्तूर नारायण भट्टतिरी यांनी इथेच नारायणीयम्ची रचना केली, आणि पून्तानम यांनी आपल्या साध्या मल्याळम भक्तीने भगवंतांचे मन जिंकले. मुलांचे पहिले अन्नप्राशन, ज्याला चोरूण म्हणतात, आणि असंख्य विवाह इथेच भगवंतांसमोर होतात. गुरुवायूरची कथा आठवण करून देते की ज्या भगवंतांची स्वतः श्रीकृष्णांनी पूजा केली, ते पुरात हरवले नाहीत, तर प्रेमाने जपून भक्तांपर्यंत पोहोचवले गेले.
स्रोत
ही गुरुवायूर मंदिराची स्थळ-पुराण परंपरा आहे, जी गुरुपवनपुर माहात्म्य या नावाने ओळखली जाते; सुतपा आणि पृश्नी पुढे वसुदेव आणि देवकी झाले, ही गोष्ट भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधात आहे. उद्धवाची भूमिका यांसारखे काही तपशील वेगवेगळ्या रूपांत सांगितले जातात.