ગુરુવાયૂરપ્પન: ગુરુવાયૂરપ્પન: દ્વારકાથી ગુરુવાયૂર સુધી
ગુરુવાયૂર, કેરળ

ગુરુવાયૂરપ્પન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ છે, જેમને કેરળના ભક્તો પ્રેમથી ઉણ્ણિકણ્ણન, એટલે કે બાળ કૃષ્ણ, માનીને પૂજે છે, જોકે મૂર્તિ ચાર ભુજાવાળા વિષ્ણુની છે. ત્રિશૂર જિલ્લાના ગુરુવાયૂરમાં તેમનું મંદિર છે, જેને ભૂલોક વૈકુંઠ કહેવામાં આવે છે. આ કથા કહે છે કે આ મૂર્તિ ગુરુવાયૂર સુધી કેવી રીતે પહોંચી.
મંદિરની પરંપરા કહે છે કે આ મૂર્તિ ખુદ ભગવાન વિષ્ણુએ વૈકુંઠમાં બ્રહ્માજીને સોંપી હતી. શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ ધારણ કરેલું ચાર ભુજાવાળું આ એ જ રૂપ છે જેમાં ભગવાને કૃષ્ણજન્મની રાતે કારાગારમાં વસુદેવ અને દેવકીને દર્શન આપ્યાં હતાં. બ્રહ્માજીએ આ મૂર્તિ સંતાન માટે તપ કરતાં રાજા સુતપા અને રાણી પૃશ્નિને આપી, અને તેમણે ખૂબ શ્રદ્ધાથી તેની પૂજા કરી.

તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાને વચન આપ્યું કે તેઓ ત્રણ જન્મો સુધી તેમના પુત્ર બનીને આવશે. પહેલા જન્મમાં તેઓ સુતપા અને પૃશ્નિના પુત્ર પૃશ્નિગર્ભ બન્યા, બીજામાં કશ્યપ અને અદિતિના પુત્ર વામન, અને ત્રીજામાં વસુદેવ અને દેવકીના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણ. દરેક જન્મમાં આ મૂર્તિ તેમની સાથે રહી. દ્વારકા વસાવ્યા પછી શ્રીકૃષ્ણે પોતે આ મૂર્તિ માટે મંદિર બંધાવ્યું અને તેની પૂજા કરી.

જ્યારે કૃષ્ણનો ધરતી છોડવાનો સમય આવ્યો, ત્યારે તેમણે પોતાના પ્રિય ભક્ત ઉદ્ધવને કહ્યું, મારા ગયા પછી સમુદ્ર દ્વારકાને ઢાંકી દેશે, પણ આ મૂર્તિ પાણી પર તરતી રહેશે. દેવગુરુ બૃહસ્પતિને કહેજે કે તેને કોઈ પવિત્ર સ્થાને સ્થાપિત કરે, જેથી કળિયુગમાં લોકો ત્યાં મારી પૂજા કરી શકે. ઉદ્ધવે ભીની આંખે આ વાતો પોતાના મનમાં સાચવી લીધી.

ભગવાને જેમ કહ્યું હતું, તેમ જ થયું. સમુદ્ર ઊમટ્યો અને દ્વારકા મોજાંમાં સમાઈ ગઈ. દેવગુરુ બૃહસ્પતિ, જેમને ગુરુ કહે છે, વાયુ દેવ સાથે ત્યાં પહોંચ્યા. તેમણે મોજાં પર મૂર્તિને તરતી જોઈ. વાયુ દેવે તેને પવનના સહારે ઉપાડી લીધી, અને બંને કોઈ યોગ્ય સ્થાનની શોધમાં દક્ષિણ તરફ ચાલી નીકળ્યા. રસ્તામાં તેમને ભગવાન પરશુરામ મળ્યા, જે પોતે તેમને જ મળવા આવી રહ્યા હતા.

પરશુરામ તેમને લીલીછમ કેરળ ભૂમિમાં લઈ ગયા, જેને પરંપરામાં તેમણે જ સમુદ્રમાંથી કાઢેલી ભૂમિ કહેવામાં આવે છે. ત્યાં કમળનાં ફૂલોથી ભરેલું એક સરોવર હતું, રુદ્રતીર્થમ, જેના કાંઠે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી તપ કરી રહ્યાં હતાં. શિવે આવનારાઓનું સ્વાગત કર્યું અને કહ્યું કે આ મૂર્તિ માટે આ જ સૌથી યોગ્ય સ્થાન છે. પછી તેમણે એ સ્થાન ભગવાનને સોંપી દીધું અને પોતે સરોવરના બીજા કાંઠે, મમ્મિયૂર, ચાલ્યા ગયા.

દેવશિલ્પી વિશ્વકર્માએ મંદિર બનાવ્યું, અને ગુરુ અને વાયુએ મળીને મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા કરી. ગુરુ અને વાયુના હાથે સ્થાપિત થવાને કારણે આ સ્થાન ગુરુવાયૂર કહેવાયું અને ભગવાન ગુરુવાયૂરપ્પન, એટલે કે ગુરુવાયૂરના સ્વામી. આ કારણે ભક્તો માને છે કે ગુરુવાયૂરપ્પનનાં દર્શન પછી મમ્મિયૂરના મહાદેવનાં દર્શન કરવાથી જ યાત્રા પૂરી થાય છે. મંદિરનું તળાવ આજે પણ રુદ્રતીર્થમ કહેવાય છે.

સદીઓથી ગુરુવાયૂરપ્પન કેરળના ઘેર ઘેર પોતાના છે. મેલપત્તૂર નારાયણ ભટ્ટતિરિએ અહીં જ નારાયણીયમની રચના કરી, અને પૂન્તાનમે પોતાની સરળ મલયાલમ ભક્તિથી ભગવાનનું મન જીત્યું. બાળકોનું પહેલું અન્નપ્રાશન, જેને ચોરૂણ કહે છે, અને અગણિત વિવાહ અહીં જ ભગવાનની સામે થાય છે. ગુરુવાયૂરની કથા યાદ અપાવે છે કે જે ભગવાનને ખુદ શ્રીકૃષ્ણે પૂજ્યા, તે પૂરમાં ખોવાયા નહીં, પણ પ્રેમથી સાચવીને ભક્તો સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યા.
સ્રોત
આ ગુરુવાયૂર મંદિરની સ્થળ-પુરાણ પરંપરા છે, જે ગુરુપવનપુર માહાત્મ્યના નામે ઓળખાય છે; સુતપા અને પૃશ્નિ આગળ જતાં વસુદેવ અને દેવકી બન્યાં એ વાત ભાગવત પુરાણના દશમ સ્કંધમાં છે. ઉદ્ધવની ભૂમિકા જેવી કેટલીક વિગતો જુદા જુદા રૂપે કહેવાય છે.