चामुंडेश्वरी: चामुंडी टेकडी आणि महिषासुर
चामुंडी टेकडी, म्हैसूर, कर्नाटक

म्हैसूर शहराच्या वर चामुंडी टेकडीवर चामुंडेश्वरी माता विराजमान आहे, जिला कर्नाटकाची नाडदेवी, म्हणजे संपूर्ण प्रदेशाची रक्षणकर्ती देवी, मानले जाते. स्थानिक परंपरेनुसार याच टेकडीवर मातेने महिषासुराचा अंत केला, आणि त्याच असुराच्या नावावरून हे शहर महिषूरु आणि पुढे म्हैसूर म्हणून ओळखले गेले. म्हैसूरचा प्रसिद्ध दसरा हा मातेच्या याच विजयाचा उत्सव आहे.
फार पूर्वी रेड्याचे मस्तक असलेला एक असुर होता, महिषासुर. त्याने ब्रह्मदेवाची कठोर तपश्चर्या केली आणि वर मिळवला की कोणताही देव, दानव किंवा पुरुष त्याला मारू शकणार नाही. स्त्रियांना तो इतके दुर्बळ समजत असे की वर मागताना त्याने त्यांचे नावही घेतले नाही. वर मिळाल्यावर त्याच्या अहंकाराला सीमाच उरली नाही. कर्नाटकाची परंपरा सांगते की तो याच प्रदेशावर राज्य करत असे, आणि त्याच्या राजधानीला महिषूरु म्हणत.

महिषासुराने स्वर्गावर स्वारी केली आणि इंद्रासह सर्व देवांना तिथून हाकलून दिले. पृथ्वीवर तो ऋषींचे यज्ञ उधळून लावत असे आणि सामान्य लोकांचे जगणे कठीण करत असे. पराभूत देव ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांच्याकडे गेले आणि आपले दुःख सांगितले. हे ऐकून त्रिदेवांच्या आणि सर्व देवांच्या क्रोधातून एक महान तेज प्रकटले, आणि त्या तेजातून एक देवी प्रकट झाली, जिच्या प्रभेने दाही दिशा उजळून निघाल्या.

प्रत्येक देवाने देवीला आपले शस्त्र दिले: शिवाने त्रिशूळ, विष्णूने चक्र, इंद्राने वज्र, वरुणाने शंख, आणि पर्वतराज हिमवानाने वाहन म्हणून सिंह. अनेक भुजा असलेली देवी सिंहावर आरूढ होऊन महिषासुराच्या नगरीकडे निघाली. तिचे आव्हान ऐकून महिषासुर हसला की एक स्त्री त्याच्याशी काय लढणार, आणि त्याने आपल्या सेनापतींना पाठवले. पण एकेक करून सारे असुर-सेनापती देवीसमोर टिकू शकले नाहीत.

तेव्हा महिषासुर स्वतः रणांगणात उतरला. तो कधी रेडा होई, कधी सिंह, कधी हत्ती, कधी तलवारधारी योद्धा, आणि रूपे बदलून बदलून देवीला फसवण्याचा प्रयत्न करत राहिला. म्हैसूरच्या परंपरेनुसार हे युद्ध याच टेकडीवर झाले. शेवटी तो पुन्हा रेड्याचे रूप घेऊन पुढे झेपावला, तेव्हा देवीने त्याला आपल्या चरणाखाली दाबले आणि त्रिशूळाने त्याचा अंत केला. अहंकार हरला, आणि देव मातेचा जयजयकार करू लागले.

देवी माहात्म्यानुसार मातेच्या काली रूपाने चंड आणि मुंड नावाच्या दोन असुरांचाही पराभव केला होता, आणि म्हणूनच त्या रूपाला चामुंडा हे नाव पडले. म्हैसूरचे लोक टेकडीवर विराजमान मातेला प्रेमाने चामुंडेश्वरी, चामुंडी किंवा फक्त 'तायी', म्हणजे आई, म्हणतात. टेकडीला मातेचे नाव मिळाले, तर शहराने असुराचे जुने नाव महिषूरु ठेवले, जे बोलता बोलता म्हैसूर झाले. टेकडीच्या शिखरावरील महिषासुराची उंच प्रतिमा आठवण करून देते की बळ कितीही असो, अहंकाराचा अंत निश्चित आहे.

पिढ्यान्पिढ्या म्हैसूरचे वोडेयार राजे चामुंडेश्वरी मातेला आपली कुलदेवता मानून पूजत आले आहेत. टेकडी चढण्यासाठी एक हजाराहून अधिक पायऱ्या आहेत, आणि वाटेत एकाच खडकातून कोरलेली नंदीची भव्य प्रतिमा आहे. आषाढातील शुक्रवारी टेकडी भक्तांनी फुलून जाते. नवरात्रात माता रोज एका नव्या रूपात सजते, आणि विजयादशमीच्या जंबू सवारीत सोन्याच्या अंबारीत चामुंडेश्वरी मातेची प्रतिमा हत्तीवरून निघते. चामुंडेश्वरी माता सर्वांना आपल्या आतील महिषासुरावर, म्हणजे अहंकार, क्रोध आणि लोभ यांवर, विजय मिळवण्याची शक्ती देवो.
स्रोत
महिषासुर-वध आणि चंड-मुंड यांच्या वधाची कथा देवी माहात्म्यात (मार्कंडेय पुराण) आहे; हे युद्ध चामुंडी टेकडीवर झाले आणि म्हैसूर हे नाव महिषूरुपासून बनले, ही म्हैसूरची स्थानिक परंपरा आहे.