उडुपी श्रीकृष्ण: मध्वाचार्यांचा बालकृष्ण आणि कनकदासांची खिडकी
उडुपी, कर्नाटक

कर्नाटकातील किनारी शहर उडुपी येथे श्रीकृष्ण बालरूपात विराजमान आहेत, एका हातात रवी आणि दुसऱ्या हातात दोरी घेऊन. परंपरेनुसार तेराव्या शतकात श्री मध्वाचार्यांना ही मूर्ती समुद्रातून आलेल्या एका जहाजात मिळाली होती, आणि सोळाव्या शतकात भक्तकवी कनकदासांसाठी प्रभू पश्चिमेकडे वळले होते. म्हणूनच उडुपीत कृष्णाचे दर्शन एका लहान खिडकीतून होते.
म्हणतात, द्वारकेत रुक्मिणी बाळकृष्णाच्या एका सुंदर मूर्तीची पूजा करत असत. तीत लहानगे कृष्ण रवी आणि दोरी धरून उभे आहेत, जणू यशोदामाईच्या अंगणात दही घुसळण्याचा हट्ट करत आहेत. द्वारका समुद्रात बुडाल्यानंतर ती मूर्ती गोपीचंदनाच्या मातीत गाडली गेली. युगांनंतर एका व्यापाऱ्याने त्या मातीच्या ढेकळाला साधे गोपीचंदन समजून आपल्या जहाजाचा तोल सांभाळण्यासाठी त्यात भरले.

ते जहाज पश्चिम किनाऱ्याने जात उडुपीजवळ मल्पेच्या समुद्रात पोहोचले, तोच भयंकर वादळ उठले. उंच लाटा जहाजाला गिळायला आसुसल्या होत्या. त्या वेळी किनाऱ्यावर श्री मध्वाचार्य ध्यानस्थ बसले होते. नावाड्यांना संकटात पाहून त्यांनी आपले उत्तरीय, म्हणजे खांद्यावरचे वस्त्र, हवेत फडकवले. परंपरा सांगते की वादळ शमले आणि जहाज सुखरूप किनाऱ्याला लागले.

जहाजाचा मालक आचार्यांच्या चरणी पडला आणि म्हणाला, जे हवे ते घ्या. मध्वाचार्यांनी सोने-चांदी काहीच मागितले नाही; त्यांनी फक्त ते गोपीचंदनाचे ढेकूळ मागितले, जे जहाजात वजनासाठी ठेवले होते. व्यापारी चकित झाला, पण त्याने आनंदाने ते दिले. आचार्य ते जड ढेकूळ उचलून उडुपीकडे निघाले. असे म्हणतात की वाटभर त्यांच्या मुखातून भगवंतांची स्तुती स्फुरत राहिली, जी पुढे द्वादश स्तोत्र म्हणून प्रसिद्ध झाली.

उडुपीत ढेकळाची माती काढली, तेव्हा आतून बाळकृष्णाची मनोहर मूर्ती प्रकट झाली. आचार्यांनी विधिपूर्वक तिची स्थापना केली आणि पूजेची जबाबदारी आपल्या आठ शिष्यांवर सोपवली, ज्यांच्यापासून उडुपीचे आठ मठ, अष्टमठ, उभे राहिले. म्हणतात, बलरामांचीही एक मूर्ती मिळाली होती, जी मल्पेजवळ वडभांडेश्वर येथे स्थापन केली गेली. आजही आठही मठ आळीपाळीने कृष्णपूजेची जबाबदारी सांभाळतात, याला पर्याय म्हणतात.

अनेक पिढ्यांनंतर, सोळाव्या शतकात, हावेरीजवळच्या बाड गावातील तिम्मप्प नायक नावाच्या एका सेनानायकाचे जीवन बदलले. युद्धातील पराभवानंतर त्यांच्या मनात वैराग्य जागले आणि ते हरिभक्तीकडे वळले. संत व्यासराजांचे शिष्य होऊन ते कनकदास या नावाने प्रसिद्ध झाले, आणि कागिनेलेच्या आदिकेशवाच्या नावाने कन्नडमध्ये साधी पण गहन भक्तिपदे रचू लागले, जी आजही गावोगावी गाइली जातात.

एकदा कनकदास श्रीकृष्णाच्या दर्शनाची ओढ घेऊन उडुपीला पोहोचले. पण त्या काळच्या जातिभेदामुळे त्यांना मंदिरात प्रवेश दिला गेला नाही. कनकदासांनी कोणाशीही भांडण केले नाही. ते मंदिराच्या मागच्या, पश्चिमेच्या भिंतीजवळ थांबले आणि रात्रंदिवस तिथेच बसून कृष्णाला हाक मारत आणि त्याच्यासाठी पदे गात राहिले. त्यांच्या मनात कोणतीही कटुता नव्हती, फक्त एकच आस होती की प्रभूंनी एकदा आपल्याकडे पाहावे.

परंपरा सांगते की भक्ताची हाक ऐकून आतली मूर्ती पश्चिमेकडे वळली आणि मागच्या भिंतीला भेग पडली. त्याच भेगेतून कनकदासांनी मनसोक्त आपल्या प्रभूंचे दर्शन घेतले. त्या जागी पुढे एक खिडकी बांधली गेली, जिला कनकन किंडी, म्हणजे कनकाची खिडकी, म्हणतात. आजही उडुपीत कृष्ण पश्चिमाभिमुख आहेत, आणि भक्त नऊ छिद्रांच्या चांदीच्या नवग्रह खिडकीतून त्यांचे दर्शन घेतात. ही कथा सांगते की प्रभूंसाठी भक्ताचे प्रेम हीच सर्वांत मोठी ओळख आहे. उडुपीचे बाळकृष्ण सर्वांवर कृपा करोत.
स्रोत
मध्वाचार्यांना मूर्ती मिळाल्याची कथा उडुपीच्या मठांची परंपरा आहे, आणि कनकदास व कनकन किंडीची कथा कर्नाटकची भक्ती-परंपरा. मूर्ती द्वारकेहून आल्यासारखे काही तपशील वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितले जातात.