അംബാജി: ആരാസുരിയിലെ അംബ: സതിയുടെ ഹൃദയം വീണ സ്ഥലം
അംബാജി, ബനാസ്കാന്ത (ഗുജറാത്ത്)

ഗുജറാത്തിലെ ബനാസ്കാന്ത ജില്ലയിൽ ആരവല്ലിയിലെ ആരാസുർ മലനിരകളിലുള്ള പ്രസിദ്ധമായ ശക്തിപീഠമാണ് അംബാജി; ഇവിടെ അംബാദേവിയെ ആരാധിക്കുന്നു. സതീദേവിയുടെ ഹൃദയം ഇവിടെയാണ് വീണത് എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രത്യേകത: ശ്രീകോവിലിൽ വിഗ്രഹമില്ല, പകരം പവിത്രമായ വീസായന്ത്രമാണ് പൂജിക്കുന്നത്.
വളരെ പണ്ടത്തെ കഥയാണ്. പ്രജാപതി ദക്ഷന്റെ പുത്രിയായ സതി സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം ശിവഭഗവാനെ ഭർത്താവായി തിരഞ്ഞെടുത്തു, പക്ഷേ ആ ബന്ധം ദക്ഷന് ഒരിക്കലും ഇഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം ഒരു വലിയ യാഗം നടത്തി എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ക്ഷണിച്ചു, പക്ഷേ സ്വന്തം മകളെയും മരുമകനെയും ക്ഷണിച്ചില്ല. ഇതറിഞ്ഞപ്പോൾ സ്വന്തം വീട്ടിലേക്കു പോകാൻ സതിയുടെ മനസ്സ് വെമ്പി. ക്ഷണിക്കാതെ പോകുന്നത് ശരിയല്ലെന്ന് ശിവൻ പറഞ്ഞു, പക്ഷേ അച്ഛന്റെ വീട്ടിൽ പോകാൻ മകൾക്ക് എന്തിനു ക്ഷണം എന്നു കരുതി സതി പുറപ്പെട്ടു.

യാഗശാലയിലെത്തിയ സതി കണ്ടു, അവിടെ ശിവനായി ഒരു ഹവിർഭാഗവും മാറ്റിവച്ചിട്ടില്ല. എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ വച്ച് ദക്ഷൻ ശിവനെ അപമാനിച്ചു. ഭർത്താവിനേറ്റ അപമാനം സതിക്ക് സഹിക്കാനായില്ല. ഇങ്ങനെയൊരു അച്ഛനിൽ നിന്നു കിട്ടിയ ഈ ശരീരം ഇനി താൻ സൂക്ഷിക്കില്ല എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ യോഗാഗ്നിയിൽ ശരീരം ത്യജിച്ചു. ഈ വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ ശിവന്റെ ദുഃഖം കോപമായി മാറി, ദക്ഷന്റെ യാഗം തകർക്കപ്പെട്ടു.

ദുഃഖത്തിലാണ്ട ശിവൻ സതിയുടെ ശരീരം തോളിലേറ്റി ലോകമെങ്ങും അലഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖത്തിൽ സൃഷ്ടിയുടെ സന്തുലനം ഇളകിത്തുടങ്ങി. അപ്പോൾ മഹാവിഷ്ണു സുദർശനചക്രം കൊണ്ട് സതിയുടെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ വേർപെടുത്തി — ശിവന്റെ മോഹം നീങ്ങാനും ലോകം വീണ്ടും നേരെയാകാനും. സതിയുടെ ശരീരഭാഗങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും വീണ ഇടങ്ങളെല്ലാം ശക്തിപീഠങ്ങളായി; അവിടെ അമ്മയുടെ ശക്തി എന്നും കുടികൊള്ളുന്നു.

പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച്, ഗുജറാത്ത്-രാജസ്ഥാൻ അതിർത്തിക്കടുത്ത് ആരവല്ലിയിലെ ആരാസുർ മലയിലാണ് സതിയുടെ ഹൃദയം വീണത്. അതുകൊണ്ടാണ് അംബാജിയെ അമ്മയുടെ ഹൃദയസ്ഥാനം എന്നു വിളിക്കുന്നത്. ഹൃദയം — സ്നേഹം വസിക്കുന്നിടം, അമ്മ തന്റെ ഓരോ കുഞ്ഞിനെയും ഭേദമില്ലാതെ ചേർത്തുനിർത്തുന്നിടം. അതുകൊണ്ടാണ് ആരാസുരി അംബ തന്റെ വാതിൽക്കലെത്തുന്ന ഓരോരുത്തരെയും, എവിടെ നിന്നു വന്നവരായാലും, സ്വന്തമാക്കുന്നത് എന്ന് ഭക്തർ പറയുന്നു.

അംബാജി ക്ഷേത്രത്തിൽ അമ്മയുടെ വിഗ്രഹമില്ല. ശ്രീകോവിലിന്റെ ചുവരിലെ ഒരു മാടത്തിൽ സ്വർണ്ണംകൊണ്ടുള്ള വീസായന്ത്രം കുടികൊള്ളുന്നു; ശ്രീചക്രത്തിന്റെ ഒരു രൂപമായി കരുതപ്പെടുന്ന അതിൽ അമ്പത്തൊന്ന് അക്ഷരങ്ങളുണ്ടെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ഈ യന്ത്രം എപ്പോഴും മൂടിയിരിക്കും, അതിന്റെ ചിത്രം എടുക്കാറില്ല, പൂജാരിമാർ പോലും കണ്ണുകെട്ടിയാണ് അതിനെ പൂജിക്കുന്നത്. ദൂരെ നിന്നു നോക്കുമ്പോൾ ഭക്തർക്ക് അമ്മയുടെ വിഗ്രഹം പോലെ തോന്നുന്ന വിധത്തിലാണ് മാടം അലങ്കരിക്കുന്നത്. അമ്മയെ കാണുകയല്ല, അനുഭവിക്കുകയാണ്.

ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏതാനും കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള ഗബ്ബർ മലയാണ് അമ്മയുടെ മൂലസ്ഥാനമായി കരുതപ്പെടുന്നത്. അതിന്റെ നെറുകയിൽ അണയാത്ത ഒരു ദീപം ജ്വലിക്കുന്നു; തെളിഞ്ഞ രാത്രികളിൽ താഴെ നിന്നുപോലും അതിന്റെ വെളിച്ചം കാണാം. നന്ദനും യശോദയും ഉണ്ണിക്കൃഷ്ണന്റെ ബാബരി, അതായത് ആദ്യമായി മുടി കളയുന്ന ചടങ്ങ്, ഇവിടെ ആരാസുരിൽ അംബാമാതാവിന്റെ സന്നിധിയിലാണ് നടത്തിയതെന്നും നാട്ടുവിശ്വാസമുണ്ട്.

ഭാദർവി പൂനത്തിന് ഗുജറാത്തിലെ ഗ്രാമഗ്രാമാന്തരങ്ങളിൽ നിന്ന് ലക്ഷക്കണക്കിന് ഭക്തർ അമ്മയുടെ കൊടിയുമേന്തി ദിവസങ്ങളോളം കാൽനടയായി അമ്മയുടെ സന്നിധിയിലെത്തുന്നു; വഴിനീളെ ‘ജയ് അംബേ’ വിളികൾ മുഴങ്ങുന്നു. നവരാത്രിക്കാലത്ത് ക്ഷേത്രാങ്കണം ഗർബയാൽ മുഖരിതമാകുന്നു. അമ്മയെ കാണാൻ കണ്ണുകളല്ല, വിശ്വാസമാണ് വേണ്ടത്; അമ്മയുടെ ഹൃദയമുള്ളിടത്ത് ആരും അന്യരല്ല — അംബാജിയുടെ കഥ ഇത് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.
ഉറവിടം
സതിയുടെയും ദക്ഷയാഗത്തിന്റെയും കഥ ശിവപുരാണത്തിലും ദേവീഭാഗവതപുരാണത്തിലും ഉണ്ട്; ശക്തിപീഠങ്ങളുടെ പട്ടികകൾ ഗ്രന്ഥങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്തമാണ്. അംബാജിയിൽ ഹൃദയം വീണു എന്ന വിശ്വാസം, വീസാ യന്ത്രത്തിന്റെ ആരാധന, ഗബ്ബറിന്റെ പാരമ്പര്യം എന്നിവ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്വന്തം പാരമ്പര്യവും ഗുജറാത്തിലെ നാടോടി വിശ്വാസവുമാണ്.