काशी विश्वनाथ: अविमुक्त काशी: शिव काशी कधीच सोडत नाहीत
वाराणसी (काशी), उत्तर प्रदेश

वाराणसीच्या काशी विश्वनाथ मंदिरात भगवान शिव विश्वेश्वर ज्योतिर्लिंगाच्या रूपात पूजले जातात, जे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. पुराणे काशीला अविमुक्त क्षेत्र म्हणतात, म्हणजे असे धाम जे शिव आणि पार्वती कधीच सोडत नाहीत. मान्यता आहे की इथे देह ठेवणाऱ्याला स्वतः शिव तारक मंत्र देऊन मुक्ती देतात.
स्कंद पुराणाच्या काशी खंडात कथा येते की फार पूर्वी पृथ्वीवर दीर्घ आणि भयंकर दुष्काळ पडला. लोक भुकेने हैराण झाले होते आणि धर्मकार्ये थांबली होती. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी रिपुंजय नावाच्या एका तपस्वी, धर्मात्मा राजाला पाहिले आणि त्याला काशीहून पृथ्वीवर राज्य करण्याची विनंती केली. रिपुंजयाने एक अट घातली: माझ्या राज्यात देवांनी आपापल्या लोकांत राहावे आणि पृथ्वीच्या कारभारात ढवळाढवळ करू नये, म्हणजे माणसे आपल्या पुरुषार्थाने आणि धर्माने जगतील. ब्रह्मदेवांनी अट मान्य केली आणि त्याला दिवोदास हे नाव दिले.

पण काशी तर भगवान शिवांचे स्वतःचे घर होते. जगाच्या कल्याणासाठी शिवांनीही ही अट मान्य केली आणि माता पार्वतीसह मंदार पर्वतावर निघून गेले. जाता जाता त्यांनी काशीत आपले अस्तित्व एका लिंगात ठेवले, ज्याला अविमुक्तेश्वर म्हणतात. दिवोदासाने असे न्याय्य राज्य केले की काशीत ना कोणी दुःखी राहिले, ना कोणी अधर्मी. पाऊस वेळेवर पडू लागला आणि प्रजा सुखी झाली.

मंदार पर्वतावर शिवांचे मन काशीशिवाय रमत नव्हते. त्यांनी योगिनींना पाठवले की राजाच्या राज्यात काही दोष शोधा, म्हणजे त्याचा अधिकार संपेल. योगिनी अनेक वेश धारण करून काशीत फिरल्या, पण कोणताही दोष सापडला नाही, आणि त्या काशीवर अशा मोहित झाल्या की तिथेच राहिल्या. मग सूर्यदेव गेले. त्यांनाही कोणताही दोष सापडला नाही आणि काशीच्या प्रेमात तेही तिथेच थांबले. ब्रह्मदेव स्वतः आले, राजाच्या सहाय्याने दहा अश्वमेध यज्ञ केले, ज्यामुळे त्या घाटाला दशाश्वमेध म्हणू लागले, आणि तेही तिथेच वसले.

यानंतर शिवांनी आपल्या गणांना पाठवले, आणि मग गणेशांना. गणेश एक ज्योतिषी होऊन काशीत आले, त्यांनी सर्वांचे मन जिंकले, आणि राजाचे मन हळूहळू वैराग्याकडे वळवले. तेही ढुंढिराज विनायक म्हणून काशीतच राहिले. शेवटी भगवान विष्णू एका ज्ञानी पुरुषाच्या रूपात राजाला भेटले. दिवोदास राजकारभाराने आधीच थकले होते; त्यांना उमगले की कोणत्याही राज्यापेक्षा शिवांचे सान्निध्य मोठे आहे.

दिवोदासांनी काशीत एक शिवलिंग स्थापन केले, राज्य आपल्या पुत्राकडे सोपवले, आणि कथेनुसार दिव्य विमानात बसून शिवलोकाला गेले. काशीची अट पूर्ण झाली. तेव्हा भगवान शिव माता पार्वती आणि सर्व देवांसह काशीला परतले. सारी नगरी शंख, घंटा आणि हर हर महादेवच्या जयघोषाने दुमदुमली, आणि गंगेच्या काठी दिवे उजळले.

परतल्यावर शिव म्हणाले, आता मी ही नगरी कधीच सोडणार नाही. म्हणूनच काशीला अविमुक्त म्हणतात, जिला शिवांनी कधी मुक्त केले नाही, कधी त्यागले नाही. श्रद्धाळूंची श्रद्धा आहे की काशी शिवाच्या त्रिशूळावर उभी आहे आणि प्रलयातही नष्ट होत नाही, आणि मणिकर्णिका घाटावर देह ठेवणाऱ्याच्या कानात स्वतः शिव तारक मंत्र सांगतात.

आजही काशीला येणारे भक्त गंगास्नान करून विश्वनाथांचे दर्शन घेतात, आणि अनेक जण काशीचे कोतवाल म्हटले जाणारे काळभैरव आणि ढुंढिराज गणेश यांनाही नमस्कार करतात. ही कथा सांगते की भगवंतांनाही आपले घर आणि आपले भक्त किती प्रिय असतात. बाबा विश्वनाथ सर्वांना शांती आणि मुक्तीचा मार्ग दाखवोत.
स्रोत
दिवोदास, तसेच शिवाचे काशीतून जाणे आणि परतणे, ही कथा स्कंद पुराणाच्या काशी खंडात आहे, येथे थोडक्यात सांगितली आहे; काशीला अविमुक्त म्हणण्याची परंपरा पुराणांत अनेक ठिकाणी आढळते; त्रिशूळावर काशी आणि तारक मंत्र या गोष्टी श्रद्धाळूंच्या मान्यता आहेत.