राम राजा सरकार: ओरछाचे राम, जे महालाच्या पुढे गेले नाहीत
ओरछा, निवाडी (मध्य प्रदेश)

बुंदेलखंडात बेतवा नदीच्या काठी वसलेल्या ओरछामध्ये श्रीराम मंदिरात नाही, तर राणीच्या महालात विराजमान आहेत, आणि तिथे त्यांना देवाआधी राजा मानले जाते. हे एकमेव ठिकाण आहे जिथे रामाला दररोज सशस्त्र सलामी दिली जाते आणि दर्शनाची वेळ एखाद्या राजदरबारासारखी उघडते आणि बंद होते. यामागे सोळाव्या शतकातील एका राणीच्या हट्टाची आणि एका वचनाची कथा आहे.
सोळाव्या शतकात ओरछावर राजा मधुकर शाह यांचे राज्य होते. राजाचे मन कृष्णभक्तीत रमत असे आणि त्यांच्या राणी गणेश कुंवरी, ज्यांना कमला देवी असेही म्हणतात, रामाच्या उपासक होत्या. दोघांचीही भक्ती खरी होती, पण घरात नेहमी हाच प्रेमळ वाद चालायचा की कोणाचे आराध्य अधिक करुणामय आहेत. एके दिवशी हा वाद जरा जास्तच वाढला.

राजाला वृंदावनाच्या यात्रेला जायचे होते आणि राणीचे मन अयोध्येकडे ओढ घेत होते. दुखावलेल्या मनाने राजा म्हणाले, जा, अयोध्येला जा, आणि परत याल तेव्हा आपल्या रामाला सोबत घेऊनच या. जे शब्द टोमण्यासारखे बोलले गेले होते, ते राणीने व्रतासारखे धरून ठेवले.

राणी अयोध्येला पोहोचल्या आणि शरयूच्या तीरावर बसल्या. दिवस जात राहिले तसे त्यांनी अन्न सोडले, मग फळे, मग पाने, आणि शेवटी काहीही घेणे सोडून दिले. जवळपास एक महिना असाच गेला आणि कोणतेही उत्तर आले नाही. एका सकाळी हताश होऊन त्या शरयूच्या पाण्यात उतरल्या.

परंपरा सांगते की त्याच क्षणी त्यांना उत्तर मिळाले. धनुष्य धारण केलेल्या राजाच्या रूपात नाही, तर एका लहानशा बालकाच्या रूपात प्रभू त्यांच्या मांडीवर आले. राणीचा श्वास परत आला, आणि त्या एवढेच म्हणाल्या, माझ्यासोबत ओरछाला चला.

बालकाने तीन अटी घातल्या. पहिली, ओरछामध्ये राजा मीच असेन, तिथे दुसऱ्या कुणाचे राज्य चालणार नाही. दुसरी, प्रवास फक्त पुष्य नक्षत्रात होईल, पायी, संतांना आणि मुलांना सोबत घेऊन. आणि तिसरी, तू मला जिथे पहिल्यांदा बसवशील, तिथून मी पुन्हा उठणार नाही.

राणीने तिन्ही अटी मान्य केल्या. सांगतात की हा प्रवास आठ महिने सत्तावीस दिवसांत पूर्ण झाला. इकडे ओरछामध्ये राजाचे मन बदलले होते, आणि त्यांनी प्रभूसाठी बेतवेच्या काठी चतुर्भुज नावाचे एक उंच आणि भव्य मंदिर बांधायला सुरुवात केली होती.

राणी ओरछाला परतल्या, तेव्हा संध्याकाळ झाली होती आणि मंदिराचे काम पूर्ण झाले नव्हते. त्यांना वाटले, एका रात्रीचाच तर प्रश्न आहे, आणि त्यांनी बालकाला आपल्या महालातील स्वयंपाकघराच्या दालनात बसवले. सकाळी प्रभू तिथून हलले नाहीत. अट घातली गेली होती आणि मान्य झाली होती, म्हणून महालच मंदिर बनला, आणि चतुर्भुज मंदिर आजही जवळच उभे आहे, उंच आणि रिकामे.

तेव्हापासून ओरछामध्ये राम देवाआधी राजा आहेत. सकाळ-संध्याकाळ मध्य प्रदेश पोलिसांची तुकडी त्यांना सशस्त्र सलामी देते, आरतीच्या वेळेची घोषणा होते, आणि दर्शन राजदरबारासारखे उघडते आणि बंद होते. अशीही श्रद्धा आहे की जोपर्यंत ते इथे विराजमान आहेत, तोपर्यंत ओरछाचे सिंहासन दुसऱ्या कुणासाठी नाही. ही कथा आठवण करून देते की देव भव्य इमारत पाहून येत नाहीत, ते त्या हट्टी प्रेमासाठी येतात जे न बोलावताही त्यांना आपले मानते.
स्रोत
राणी गणेश कुंवरी आणि राम राजा यांची ही कथा ओरछाची मंदिर परंपरा आणि बुंदेलखंडाची लोक परंपरा आहे; कोणत्याही पुराणात तिचा उल्लेख आढळत नाही, आणि तिची अनेक रूपे प्रचलित आहेत. राजा मधुकर शाह यांचा काळ आणि चतुर्भुज मंदिराचे बांधकाम हे ऐतिहासिक तथ्य आहेत, आणि राम राजांना आजही पोलिसांकडून सशस्त्र सलामी दिली जाते. राणीचे नाव कुठे गणेश कुंवरी तर कुठे कमला देवी असे आढळते.