સાલાસર બાલાજી: આસોટાના ખેતરમાંથી પ્રગટ થયેલા સાલાસરના બાલાજી
સાલાસર, ચુરુ (રાજસ્થાન)

રાજસ્થાનના ચૂરુ જિલ્લાના સાલાસર ધામમાં હનુમાનજી બાલાજી રૂપે બિરાજે છે. અહીં તેમની મૂર્તિ ગોળ મુખ અને દાઢી-મૂછવાળી છે, જે તેને બીજાં હનુમાન મંદિરોથી જુદી બનાવે છે. મંદિર-પરંપરા મુજબ આ મૂર્તિ નાગૌર જિલ્લાના આસોટા ગામના એક ખેતરમાંથી નીકળી અને ભક્ત મોહનદાસજીની ભક્તિથી સાલાસર પહોંચી.
અઢારમી સદીમાં સાલાસર ગામમાં મોહનદાસ નામના એક ભક્ત રહેતા હતા, જેમનું મન બાળપણથી જ હનુમાનજીમાં રમતું હતું. તેઓ ઘરસંસારની જંજાળથી દૂર રહીને ખેતર-ખળામાં પણ બાલાજીનું નામ જપતા રહેતા. પરંપરા કહે છે કે તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ બાલાજીએ તેમને ઘણી વાર દર્શન આપ્યાં, અને એક વાર દાઢી-મૂછવાળા એક સાધુના રૂપે. મોહનદાસજીના મનમાં બસ એક જ લગન હતી, કે પ્રભુ સાલાસરમાં જ બિરાજે.

મંદિર-પરંપરા મુજબ વિક્રમ સંવત 1811ની શ્રાવણ સુદ નોમે નાગૌર જિલ્લાના આસોટા ગામમાં એક ખેડૂત પોતાનું ખેતર ખેડી રહ્યો હતો. અચાનક તેનું હળ કોઈ કઠણ વસ્તુ સાથે અથડાઈને અટકી ગયું. તેણે માટી હટાવી તો અંદરથી પથ્થરની એક મૂર્તિ નીકળી. ત્યારે જ તેની પત્ની ખેતરે તેના માટે ભાથું લઈને આવી. તેણે પોતાની ઓઢણીથી મૂર્તિ પર જામેલી માટી સાફ કરી, તો જોયું કે આ તો બાલાજીની મૂર્તિ છે.

ખેડૂત અને તેની પત્નીએ શ્રદ્ધાથી હાથ જોડ્યા. તેમની પાસે એ વખતે બીજું કંઈ નહોતું, એટલે પત્ની જે બાજરીનું ચૂરમું સાથે લાવી હતી, એ જ સૌથી પહેલાં બાલાજીને ધરાવ્યું. આ ભોળી ભક્તિ એવી સ્વીકારાઈ કે આજ સુધી સાલાસર બાલાજીને ચૂરમાનો ભોગ પ્રિય માનવામાં આવે છે. મૂર્તિ મળ્યાના સમાચાર જોતજોતામાં આખા ગામમાં ફેલાઈ ગયા અને લોકો દર્શન માટે ઊમટી પડ્યા.

એ જ રાતે આસોટાના ઠાકોરને સ્વપ્નમાં બાલાજીએ આદેશ આપ્યો કે મને સાલાસર પહોંચાડો, ત્યાં મારો ભક્ત મારી રાહ જોઈ રહ્યો છે. એ જ રાતે સાલાસરમાં મોહનદાસજીને પણ સ્વપ્નમાં બાલાજીએ કહ્યું કે આસોટામાં તેમની મૂર્તિ પ્રગટ થઈ છે. ઠાકોરે સવારે ગામલોકોને બધી વાત કહી અને આદર સાથે મૂર્તિને બળદગાડામાં મૂકીને સાલાસર માટે વિદાય કરી. ગામના લોકો કીર્તન કરતા સાથે ચાલ્યા.

કહે છે કે બળદગાડું સાલાસર પહોંચ્યું, ત્યારે મોહનદાસજીએ કહ્યું કે બળદોને છૂટા મૂકી દો, જ્યાં તેઓ આપમેળે અટકી જાય, ત્યાં જ બાલાજી બિરાજશે. બળદો એક જગ્યાએ જઈને આપમેળે થંભી ગયા, અને એ જ જગ્યાએ મૂર્તિની સ્થાપના થઈ, જ્યાં આજે સાલાસર ધામ છે. ભક્તો માને છે કે મોહનદાસજીને જે રૂપે બાલાજીએ દર્શન આપ્યાં હતાં, એની જ યાદમાં અહીં બાલાજીનો શણગાર દાઢી-મૂછવાળા રૂપે થાય છે. થોડાં વર્ષો પછી ત્યાં પહેલું મંદિર બન્યું.

મોહનદાસજીએ પોતાનું આખું જીવન બાલાજીની સેવામાં વિતાવ્યું. મંદિર પરિસરમાં તેમની સમાધિ છે, અને ભક્તો માને છે કે તેમણે પ્રગટાવેલી ધૂણી આજે પણ બળે છે. આજે શ્રદ્ધાળુઓ પોતાની મનોકામના માટે લાલ દોરામાં નાળિયેર બાંધે છે, અને ચૈત્ર અને આસોની પૂનમે અહીં મોટા મેળા ભરાય છે. આ કથા કહે છે કે ભગવાનને એક ખેડૂતની પત્નીનું સાદું ચૂરમું પણ એટલું જ વહાલું છે, જેટલી કોઈ સંતની વરસોની તપસ્યા.
સ્રોત
આસોટાના ખેતરમાંથી મૂર્તિ નીકળવાની, બંને સ્વપ્નો અને બળદગાડાની કથા સાલાસર ધામની મંદિર-પરંપરા અને રાજસ્થાનની લોક-માન્યતા છે; સંવત 1811ની તિથિ મંદિર-પરંપરામાં કહેવાય છે, પણ તે દિવસના વાર અંગે જુદી જુદી વાતો મળે છે, અને કથાના ઘણા રૂપો પ્રચલિત છે.