दिवाळी पाडवा — कथा आणि महत्त्व
दिवाळी पाडवा (बलिप्रतिपदा)
दिवाळी पाडवा — कधी आहे
- 9 नोव्हेंबर 2026, सोमवार
- 30 ऑक्टोबर 2027, शनिवार
| प्रतिपदा तिथी | 9 नोव्हेंबर, 12:32 PM ते 10 नोव्हेंबर, 2:01 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:42 AM · 6:02 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 9 नोव्हेंबर 2026
हा दिवस का साजरा करतात?
कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला, लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी, दिवाळी पाडवा साजरा होतो. हा दानशूर आणि न्यायी बळीराजाच्या आठवणीचा दिवस आहे, ज्याच्या राज्यात प्रजा सुखी होती आणि ज्याच्या सत्यनिष्ठेवर भगवान विष्णूही प्रसन्न झाले. साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त असलेल्या या दिवशी पत्नी पतीला ओवाळते आणि व्यापारी नव्या हिशेबाच्या वह्यांची पूजा करतात.
कथा
कथा अशी आहे की भक्त प्रल्हादाचा नातू बळी असुर कुळात जन्मला, पण त्याचे मन धर्मात आणि दानात रमलेले होते. त्याच्या राज्यात कुणी उपाशी झोपत नसे, शेते डोलत असत, आणि दारी आलेला याचक कधी रिकाम्या हाताने परत जात नसे. आपल्या पराक्रमाने त्याने तिन्ही लोक जिंकले, आणि स्वर्गाचे सिंहासनही त्याच्या ताब्यात आले. प्रजा त्याला बापासारखे मानत असे, आणि त्याच्या राज्यात सगळीकडे सुख नांदत होते.
स्वर्ग हातचा गेल्याने देव दुःखी झाले. देवमाता अदितीने कठोर व्रत करून भगवान विष्णूंची आराधना केली. भगवंतांनी तिला वचन दिले आणि कश्यप ऋषी व अदिती यांच्या पोटी वामनरूपात जन्म घेतला, एका लहानशा तेजस्वी ब्राह्मण बटूच्या रूपात. त्याच काळात बळीराजा नर्मदेच्या काठी गुरू शुक्राचार्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अश्वमेध यज्ञ करत होता, आणि दानासाठी त्याचे दार सगळ्यांसाठी उघडे होते.
हातात छत्री आणि कमंडलू घेतलेला छोटासा वामन यज्ञमंडपात आला, तेव्हा त्याचे तेज पाहून सगळे थक्क झाले. बळीने पुढे होऊन स्वागत केले, राणी विंध्यावलीने सोन्याची झारी आणली, आणि बळीने आदराने बटूचे पाय धुतले. बळी म्हणाला, ब्रह्मदेवा, हवे ते मागा. वामन म्हणाला, मला फक्त माझ्या पावलांनी मोजलेली तीन पावले जमीन हवी. शुक्राचार्यांनी बळीला सावध केले, हे साक्षात विष्णू आहेत, सर्वस्व घेतील. बळी शांतपणे म्हणाला, स्वतः भगवंत माझ्या दारी मागायला आले, यापेक्षा मोठे भाग्य कोणते? दिलेला शब्द मी मोडणार नाही.
संकल्पाचे पाणी सोडताच वामन वाढू लागला आणि विराट त्रिविक्रम झाला. एका पावलात त्याने पृथ्वी व्यापली, दुसऱ्या पावलात आकाश आणि स्वर्ग. तिसरे पाऊल ठेवायला जागाच उरली नाही. भगवंतांनी विचारले, राजा, आता तिसरे पाऊल कुठे ठेवू? बळीने हात जोडून मस्तक नमवले आणि म्हणाला, प्रभो, तिसरे पाऊल माझ्या मस्तकावर ठेवा. धन तर तुमचेच होते, माझा म्हणावा असा फक्त हा अभिमान उरला आहे, तोही घ्या.
भगवंतांनी बळीच्या मस्तकावर पाऊल ठेवले आणि त्याला स्वर्गाहूनही सुंदर मानल्या जाणाऱ्या सुतल लोकाचे राज्य दिले. त्याच्या सत्यनिष्ठेवर प्रसन्न होऊन भगवंतांनी स्वतः त्याच्या दारात द्वारपाल म्हणून राहण्याचे वचन दिले. परंपरेत असेही मानले जाते की भगवंतांनी बळीला वर दिला, कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला पृथ्वीवरचे लोक तुझी आठवण काढतील, दिवे लावतील आणि तुझी पूजा करतील. म्हणूनच या दिवसाला बलिप्रतिपदा म्हणतात.
आजही महाराष्ट्रात या दिवशी घरोघरी रांगोळीने बळीराजा आणि विंध्यावली यांचे चित्र काढून पूजा केली जाते, आणि म्हटले जाते, इडा पिडा टळो, बळीचे राज्य येवो. आपल्याकडे शेतकऱ्यालाच प्रेमाने बळीराजा म्हणतात, कारण तो सगळ्यांचे पोट भरतो. याच दिवशी पत्नी पतीला ओवाळते आणि पती तिला ओवाळणी घालतो, कठीण प्रसंगीही बळीची साथ न सोडणाऱ्या विंध्यावलीच्या आठवणीत. बळीराजाची उदारता प्रत्येक घरात आणि प्रत्येक शेतात नांदो.
कसा साजरा करतात
- पहाटे उठून उटणे आणि सुगंधी तेल लावून अभ्यंगस्नान केले जाते.
- पत्नी निरांजनाने पतीला ओवाळते आणि पती तिला ओवाळणी घालतो; नवविवाहित जोडप्याचा पहिला दिवाळसण मुलीच्या माहेरी मोठ्या हौसेने साजरा होतो.
- रांगोळीने बळीराजा आणि विंध्यावली यांचे चित्र काढून पूजा केली जाते आणि 'इडा पिडा टळो, बळीचे राज्य येवो' असे म्हटले जाते.
- व्यापारी कीर्द-खतावणीच्या नव्या वह्यांना हळदीकुंकू, गंध, फूल, अक्षता वाहून नव्या हिशेबाला सुरुवात करतात.
- साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त असल्याने या दिवशी सोने खरेदी, नव्या कामाची किंवा व्यवसायाची सुरुवात शुभ मानली जाते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दिवाळी पाडवा 2026 केव्हा आहे?
दिवाळी पाडवा 2026 9 नोव्हेंबर 2026, सोमवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
दिवाळी पाडवा 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
प्रतिपदा तिथी 9 नोव्हेंबर, 12:32 PM ते 10 नोव्हेंबर, 2:01 PM (दिल्ली)
दिवाळी पाडवा का साजरा केला जातो?
कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला, लक्ष्मीपूजनाच्या दुसऱ्या दिवशी, दिवाळी पाडवा साजरा होतो.
स्रोत
वामन अवतार आणि बळीराजाची कथा भागवत पुराणाच्या आठव्या स्कंधात आणि वामन पुराणात; बलिप्रतिपदेला बलिपूजनाची परंपरा व्रतपरंपरेतून, आणि 'इडा पिडा टळो, बळीचे राज्य येवो' ही महाराष्ट्राची लोकोक्ती.