होळी — कथा आणि महत्त्व

होळी — कधी आहे
- 21–22 मार्च 2027
| पौर्णिमा तिथी | 21 मार्च, 6:22 PM ते 22 मार्च, 4:14 PM |
| चंद्रोदय | 5:58 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:42 AM · 6:50 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 21 मार्च 2027
हा दिवस का साजरा करतात?
होळी हा वाइटावर चांगल्याचा आणि अहंकारावर भक्तीचा विजय साजरा करणारा सण आहे. फाल्गुन पौर्णिमेच्या रात्री होलिकादहन होते, कारण भक्त प्रह्लादाला घेऊन आगीत बसलेली होलिका स्वतःच जळून गेली आणि प्रह्लाद सुखरूप राहिला. दुसऱ्या दिवशी रंगांची होळी खेळली जाते, जी ब्रजभूमीतील राधा आणि कृष्णांच्या प्रेमाची आठवण करून देते.
कथा
कथा अशी आहे की, फार पूर्वी हिरण्यकशिपू नावाचा एक बलाढ्य असुर राजा होता. त्याने कठोर तप करून ब्रह्मदेवांकडून असा वर मिळवला होता की, त्याला ना कोणी माणूस मारू शकेल ना पशू, ना दिवसा ना रात्री, ना घराच्या आत ना बाहेर, ना जमिनीवर ना आकाशात, आणि ना कोणत्याही अस्त्राने किंवा शस्त्राने. या वराच्या गर्वात त्याने स्वतःलाच देव म्हणून जाहीर केले, आणि आज्ञा केली की राज्यात कोणीही भगवान विष्णूंचे नाव घ्यायचे नाही.

पण त्याच्याच घरी त्याचा मुलगा प्रह्लाद जन्मापासूनच भगवान विष्णूंचा परमभक्त होता. गुरुजी त्याला काहीही शिकवायला लागले, तरी तो प्रत्येक गोष्टीत नारायणाचेच नाव घ्यायचा. हिरण्यकशिपूने त्याला खूप समजावले, मग धमकावले. त्याने प्रह्लादाला उंच कड्यावरून खाली ढकलून दिले, विषारी सापांमध्ये सोडले, हत्तींच्या पायांखाली टाकले, पण प्रत्येक वेळी भगवंतांनी आपल्या भक्ताला वाचवले. प्रह्लाद शांत मनाने फक्त नारायण नारायण असा जप करत राहिला.

तेव्हा हिरण्यकशिपूने आपली बहीण होलिका हिला बोलावले. होलिकेला असे वरदान होते की आग तिला जाळू शकणार नाही. लोककथेत असे सांगतात की, तिच्याकडे एक अशी चादर होती, जी पांघरल्यावर ती आगीतही सुरक्षित राहायची. असा बेत ठरला की, होलिका प्रह्लादाला मांडीवर घेऊन पेटत्या चितेवर बसेल.

लाकडांचा मोठा ढीग रचला गेला आणि त्याला आग लावली गेली. होलिका प्रह्लादाला मांडीवर घेऊन बसली. प्रह्लादाने डोळे मिटले आणि तो भगवंतांचे नाव जपू लागला. तेवढ्यात जोराचा वारा आला आणि ती चादर उडून प्रह्लादावर जाऊन पडली. ज्या वरदानाचा उपयोग वाईट कामासाठी केला गेला, ते कामी आले नाही. होलिका त्याच आगीत जळून भस्म झाली, आणि प्रह्लाद हसत हसत सुखरूप बाहेर आला. लोकांनी आनंद साजरा केला, आणि तेव्हापासून होलिकादहनाची परंपरा सुरू झाली.

पुढे भगवान विष्णू खांबातून नरसिंह अवतारात प्रकट झाले, आणि संध्याकाळच्या वेळी, दाराच्या उंबरठ्यावर, आपल्या नखांनी हिरण्यकशिपूचा अंत करून त्यांनी ब्रह्मदेवांच्या वराची मर्यादाही राखली.

होळीचा दुसरा रंग ब्रजभूमीतून येतो. असे म्हणतात की, सावळ्या कान्हाने यशोदामाईंना विचारले, राधा इतकी गोरी का, आणि मी सावळा का. यशोदामाई हसून म्हणाल्या, जा, राधेच्या गालांना रंग लावून ये. तेव्हापासून ब्रजात रंगांची होळी खेळली जाते, आणि बरसान्याची लठ्ठमार होळी आजही प्रसिद्ध आहे.

होळीचा संदेश असा आहे की, खऱ्या भक्तीचे रक्षण स्वतः भगवंत करतात, आणि अहंकाराची आग शेवटी स्वतःलाच जाळते. सगळे रागरुसवे विसरून प्रेमाच्या रंगात रंगून जा.
कसा साजरा करतात
- होलिकादहन फाल्गुन पौर्णिमेच्या रात्री, भद्रा नसलेल्या शुभ मुहूर्तावर केले जाते. लाकडे आणि गोवऱ्या रचून होळी सजवली जाते.
- होळीभोवती कच्चा सुती धागा गुंडाळून प्रदक्षिणा घातली जाते, आणि कुंकू, अक्षता, नारळ, फुले आणि गहू व जवाच्या नव्या ओंब्या अर्पण केल्या जातात.
- दुसऱ्या दिवशी सकाळी रंगांची होळी खेळली जाते, जिला धुळवड किंवा धुलेंडी असेही म्हणतात. आधी देवाला गुलाल वाहून, मग मोठ्यांच्या पायांना गुलाल लावून त्यांचा आशीर्वाद घेतला जातो.
- गुझिया, मालपुआ आणि थंडाई असे पदार्थ बनतात. ब्रजात बरसाना आणि नंदगावची लठ्ठमार होळी, आणि वृंदावनात फुलांची होळी खेळली जाते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
होळी 2027 केव्हा आहे?
होळी 2027 21–22 मार्च 2027 रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
होळी 2027 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
पौर्णिमा तिथी 21 मार्च, 6:22 PM ते 22 मार्च, 4:14 PM; चंद्रोदय 5:58 PM (दिल्ली)
होळी का साजरा केला जातो?
होळी हा वाइटावर चांगल्याचा आणि अहंकारावर भक्तीचा विजय साजरा करणारा सण आहे.
स्रोत
प्रह्लाद आणि नरसिंह अवताराची कथा भागवत पुराणात, सातव्या स्कंधात, आणि विष्णुपुराणात आहे; होलिकेचा प्रसंग लोकपरंपरेत आणि नंतरच्या ग्रंथांमध्ये प्रचलित आहे; ब्रजातील रंगांची होळी राधा आणि कृष्णांच्या लीलापरंपरेतून आली आहे.