ज्येष्ठा गौरी आवाहन व्रत कथा
ज्येष्ठा गौरी आवाहन — कधी आहे
- 7 सप्टेंबर 2027, मंगळवार
हा दिवस का साजरा करतात?
गणेशोत्सवाच्या दिवसांत, भाद्रपद शुद्ध पक्षात अनुराधा नक्षत्रावर, घरोघरी गौराई सोनपावलांनी येते. तीन दिवस ती माहेरवाशिणीसारखी घरी राहते; ज्येष्ठा नक्षत्रावर तिचे पूजन होते आणि मूळ नक्षत्रावर तिला निरोप दिला जातो. अखंड सौभाग्य आणि घरच्या समृद्धीसाठी सुवासिनी हे व्रत श्रद्धेने करतात.
कथा
महाराष्ट्रात काही घरांत गौरीला पार्वतीचे रूप मानतात, जी या दिवसांत आपल्या लाडक्या गणपतीजवळ येते, तर अनेक घरांत, विशेषतः विदर्भ-मराठवाड्यात, गौरींना महालक्ष्मी म्हणून पुजतात. गौरी आगमनाची जी कथा सगळ्यात जास्त सांगितली जाते, ती लोकपरंपरेतली आहे. फार पूर्वी कोलासुर नावाचा एक राक्षस होता, बलाढ्य आणि तितकाच क्रूर. त्याच्या भीतीने गावे ओस पडू लागली, शेते उजाड झाली आणि घराघरातले सुख हरपले.
कोलासुराच्या छळाचा सगळ्यात मोठा भार स्त्रियांवर पडला. कितीतरी घरांतले पुरुष त्याच्या क्रूरतेला बळी पडले, आणि कितीतरी स्त्रिया आपल्या कुंकवाच्या आणि लेकरांच्या काळजीने रात्र रात्र जागत बसल्या. कोणताही राजा, कोणताही योद्धा त्याच्यापुढे टिकत नव्हता. तेव्हा सगळ्या स्त्रिया एकत्र जमल्या. त्या म्हणाल्या, कुठलाच आधार उरला नाही, तेव्हा आईच आधार असते. आणि सगळ्याजणी मिळून देवीला शरण गेल्या.
हात जोडून स्त्रियांनी महालक्ष्मी गौरीची प्रार्थना केली, आई, आमचे घर, आमचे सौभाग्य आणि आमची लेकरे यांचे रक्षण कर. कथेच्या एका रूपात असेही सांगितले जाते की त्यांची हाक ऐकून ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांनीही देवीचे आवाहन केले. स्त्रियांचे अश्रू पाहून देवीचे मन करुणेने भरून आले. ती आपल्या तेजस्वी रूपात प्रकट झाली आणि कोलासुराला आव्हान देण्यासाठी रणांगणात उतरली.
घनघोर युद्ध झाले. कोलासुराने आपली सगळी शक्ती आणि सगळी माया पणाला लावली, पण देवीच्या तेजापुढे त्याचे काहीच चालले नाही. भाद्रपद शुद्ध अष्टमीला देवीने त्याचा वध केला. पृथ्वीवर पुन्हा शांतता नांदू लागली. पुरुष निर्धास्तपणे शेतात परतले, लेकरे अंगणात खेळू लागली, आणि प्रत्येक घरात पुन्हा दिवे उजळले. जिथे भीती होती, तिथे पुन्हा हसू उमलले.
कृतज्ञ स्त्रियांनी देवीला विनंती केली, आई, आज जसे तू आमचे सौभाग्य राखलेस, तसेच सदैव राख. दरवर्षी याच दिवसांत आमच्या घरी ये. आम्ही तुला लेकीसारखे माहेरी बोलावू, प्रेमाने जेऊ घालू आणि मानाने निरोप देऊ. देवी प्रसन्न झाली आणि तिने वचन दिले. तेव्हापासून भाद्रपदात गौराई दरवर्षी तीन दिवसांसाठी घरोघरी येते, आणि सुवासिनी अखंड सौभाग्यासाठी तिचे पूजन करतात.
गौरीच्या स्वागतासाठी घरची लेक किंवा सुवासीन दारापासून देवघरापर्यंत हळदी-कुंकवाची पावले काढते. गौरींना घरभर फिरवताना विचारले जाते, गौरी कशाच्या पावलांनी आली? आणि उत्तर येते, सोन्या-मोत्यांच्या पावलांनी आली. गौरी दोघी येतात, ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा, दोन बहिणींसारख्या. तिसऱ्या दिवशी, पुढच्या वर्षी लवकर या असे सांगून, लेकीची पाठवणी करावी तशी त्यांची पाठवणी केली जाते. गौराई प्रत्येक घरचे सौभाग्य अखंड ठेवो.
कसा साजरा करतात
- अनुराधा नक्षत्रावर आवाहन: घरची माहेरवाशीण किंवा सुवासीन गौरींचे मुखवटे अंगणातून हळदी-कुंकवाच्या पावलांवरून घरात आणते, घरभर फिरवते आणि मांडणीच्या जागी स्थापन करते.
- घराण्याच्या रीतीप्रमाणे उभ्या गौरी, कलशावर किंवा सुगडावर मांडलेले मुखवटे, तर कोकणात नदीकाठचे खडे किंवा तेरड्याच्या रोपाची गौरी बसवली जाते.
- ज्येष्ठा नक्षत्रावर मुख्य पूजन: गौरींना साडी-दागिन्यांनी सजवून सोळा भाज्या, चटण्या, कोशिंबिरी, पुरणपोळी आणि गोडधोडाचा महानैवेद्य दाखवला जातो; सुवासिनींना हळदीकुंकू दिले जाते.
- रात्री अनेक ठिकाणी जागरण होते; बायका गौरीची गाणी म्हणतात आणि झिम्मा, फुगडी असे खेळ रंगतात.
- मूळ नक्षत्रावर उत्तरपूजा करून, हळदीत रंगवलेला गौरीचा दोरा घेऊन गौरींचे विसर्जन होते; अनेक घरांत गणपती बाप्पाही गौरींसोबतच निरोप घेतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
ज्येष्ठा गौरी आवाहन 2027 केव्हा आहे?
ज्येष्ठा गौरी आवाहन 2027 7 सप्टेंबर 2027, मंगळवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
ज्येष्ठा गौरी आवाहन का साजरा केला जातो?
गणेशोत्सवाच्या दिवसांत, भाद्रपद शुद्ध पक्षात अनुराधा नक्षत्रावर, घरोघरी गौराई सोनपावलांनी येते.
स्रोत
कोलासुराची कथा महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरेतील असून ती ठिकठिकाणी थोड्या वेगळ्या रूपात सांगितली जाते. काही घरांत गौरीला पार्वती मानून माहेरवाशिणीच्या भावनेने, तर काही घरांत महालक्ष्मी मानून पूजले जाते; ज्येष्ठा-कनिष्ठा यांच्याविषयीही वेगवेगळ्या कथा प्रचलित आहेत.