छठ पूजा व्रत कथा

छठ पूजा — कधी आहे
- 13–16 नोव्हेंबर 2026
- 2–5 नोव्हेंबर 2027
| संध्या अर्घ्य (सूर्यास्त) | 15 नोव्हेंबर, 6:00 PM |
| उषा अर्घ्य (सूर्योदय) | 16 नोव्हेंबर, 6:46 AM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:44 AM · 6:01 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 13 नोव्हेंबर 2026
▶ जिची मूर्तीच नाही — त्या मैयेचे नाव 'छठी' का पडले? — व्हिडिओ ›
हा दिवस का साजरा करतात?
छठ हे सूर्यदेव आणि छठी मैया यांच्या उपासनेचे महापर्व आहे, जे कार्तिक शुक्ल षष्ठीला साजरे केले जाते. सूर्यदेव जीवन आणि प्रकाश देणारे देव मानले जातात, आणि छठी मैया मुलाबाळांचे रक्षण करणारी आई. या दिवशी व्रत करणारे भाविक मावळत्या आणि उगवत्या, दोन्ही सूर्याला अर्घ्य देऊन कुटुंबाच्या सुखासाठी आणि मुलाबाळांच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करतात.
कथा
छठ हा सण बिहार, झारखंड आणि पूर्व उत्तर प्रदेशाचा आत्मा आहे. आज देशात आणि परदेशात जिथे जिथे त्या पूर्वेकडच्या प्रदेशातले लोक वसले आहेत, तिथे तिथे घाट सजतात. लोकमान्यतेनुसार छठी मैया सूर्यदेवांच्या बहीण आहेत. पुराणांमध्ये त्यांना षष्ठीदेवी म्हटले आहे, ज्या मुलांचे रक्षण करतात. असे म्हणतात की राजा प्रियव्रत यांचे बाळ जन्मतःच निष्प्राण होते, तेव्हा षष्ठीदेवीने प्रकट होऊन त्या बाळाला जीवन दिले, आणि तेव्हापासून त्यांची पूजा होऊ लागली.

छठशी जोडलेली सगळ्यात लाडकी कथा सीतामाईंची आहे. मुंगेरच्या परंपरेनुसार, लंकाविजयानंतर श्रीराम आणि सीतामाई अयोध्येला परतले, तेव्हा ऋषींनी प्रायश्चित्त आणि कल्याणासाठी यज्ञाचा विधी सांगितला. मुद्गल ऋषींच्या सांगण्यावरून सीतामाई त्यांच्या आश्रमात आल्या, आणि त्यांनी कार्तिक शुक्ल षष्ठीला गंगेच्या काठावर सूर्यदेवांची उपासना केली. त्यांनी मावळत्या आणि उगवत्या सूर्याला अर्घ्य दिले. मुंगेरमध्ये आजही सीता चरण नावाचे स्थान आहे, जिथे लोक त्यांच्या पावलांच्या ठशांचे दर्शन घेतात.

महाभारत काळातील कथा सूर्यपुत्र कर्णाची आहे. कर्ण अंग देशाचे राजा होते. तो प्रदेश म्हणजे आजचा भागलपूर आणि मुंगेरचा परिसर मानला जातो. ते रोज सकाळी कमरेइतक्या पाण्यात उभे राहून तासन्तास सूर्यदेवांना अर्घ्य देत. त्या वेळी जो कोणी याचक येई, त्याला ते रिकाम्या हाती परत पाठवत नसत. असे म्हणतात की सूर्यदेवांच्या कृपेनेच ते महान योद्धा आणि महादानी झाले. पाण्यात उभे राहून अर्घ्य देण्याची हीच परंपरा छठमध्ये आजही दिसते.

आणखी एक कथा द्रौपदीची आहे. पांडव द्यूतात आपले राज्य हरले आणि वनात कष्ट भोगत होते, तेव्हा द्रौपदीने छठ व्रत केले आणि सूर्यदेवांची आराधना केली. लोककथा सांगते की त्यांच्या श्रद्धेमुळे पांडवांचे दुःखाचे दिवस सरले, आणि त्यांना आपले गमावलेले राज्य पुन्हा मिळाले.

या सणाची सगळ्यात मोठी गोष्ट म्हणजे त्याचा साधेपणा आणि पावित्र्य. यात पुरोहित असण्याची गरज नाही, आणि कोणताही मोठा थाटमाट नाही. व्रत करणारे स्वतः नदीच्या पाण्यात उभे राहून, बांबूच्या सुपात ठेकुआ आणि फळे घेऊन सूर्याला अर्घ्य देतात. सगळे कुटुंब आणि सगळे गाव घाटावर एकत्र असते, आणि छठची गाणी घुमत राहतात.

छठचा सण आपल्याला शिकवतो की जो मावळत्या सूर्यालाही नमस्कार करतो, तोच उगवत्या सूर्याचे खरे स्वागत करू शकतो. छठी मैया सगळ्यांच्या मुलाबाळांचे रक्षण करोत, आणि सूर्यदेव प्रत्येक घरात प्रकाश भरोत.
कसा साजरा करतात
- पहिला दिवस, नहाय खाय, कार्तिक शुक्ल चतुर्थी. स्नान करून घर शुद्ध केले जाते, आणि व्रत करणारे दुधी भोपळा, भात आणि चण्याच्या डाळीचे सात्त्विक जेवण करतात.
- दुसरा दिवस, खरना, पंचमी. दिवसभर उपवास, आणि संध्याकाळी गुळाची खीर आणि पोळीचा प्रसाद. यानंतर जवळपास छत्तीस तासांचा निर्जल उपवास सुरू होतो.
- तिसरा दिवस, संध्या अर्घ्य, षष्ठी. संध्याकाळी नदी किंवा तलावाच्या घाटावर पाण्यात उभे राहून, बांबूच्या सुपात ठेकुआ, फळे, ऊस आणि नारळ ठेवून मावळत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते.
- चौथा दिवस, उषा अर्घ्य, सप्तमी. पहाटे उगवत्या सूर्याला अर्घ्य देऊन प्रसाद वाटला जातो, आणि व्रताचे पारणे होते.
- हाच सण चैत्र शुक्ल षष्ठीला चैती छठ म्हणूनही साजरा केला जातो. निर्जल उपवास आपली क्षमता आणि तब्येत पाहूनच करावा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
छठ पूजा 2026 केव्हा आहे?
छठ पूजा 2026 13–16 नोव्हेंबर 2026 रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
छठ पूजा 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
संध्या अर्घ्य (सूर्यास्त) 15 नोव्हेंबर, 6:00 PM; उषा अर्घ्य (सूर्योदय) 16 नोव्हेंबर, 6:46 AM (दिल्ली)
छठ पूजा का साजरा केला जातो?
छठ हे सूर्यदेव आणि छठी मैया यांच्या उपासनेचे महापर्व आहे, जे कार्तिक शुक्ल षष्ठीला साजरे केले जाते.
स्रोत
मुख्यतः लोकपरंपरा. षष्ठीदेवी आणि राजा प्रियव्रत यांची कथा ब्रह्मवैवर्त पुराणाच्या प्रकृती खंडात; कर्णाची सूर्योपासना महाभारतात; सीतामाईंची छठ कथा मुंगेरची स्थानिक परंपरा, आणि द्रौपदीचे छठ व्रत लोककथेत प्रचलित.