नागपंचमी व्रत कथा

नागपंचमी — कधी आहे
- 6 ऑगस्ट 2027, शुक्रवार
| पंचमी तिथी | 6 ऑगस्ट, 2:28 AM ते 7 ऑगस्ट, 12:23 AM |
| प्रातःकाल पूजा | 6:17 AM – 8:52 AM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:17 AM · 7:12 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 6 ऑगस्ट 2027
हा दिवस का साजरा करतात?
श्रावण शुक्ल पंचमीला नागदेवतेची पूजा होते. नाग भगवान शंकरांच्या गळ्यातील हार आहेत, शेषनागावर भगवान विष्णू विराजमान असतात, आणि नाग शेतांचे आणि धरतीचे रक्षक मानले जातात. हा दिवस नागांविषयी आदर आणि प्रत्येक जीवाच्या रक्षणाचा संकल्प घेण्याचा दिवस आहे.
कथा
आपल्या पुराणांमध्ये नागांना मोठा मान आहे. देवांनी आणि असुरांनी अमृतासाठी समुद्रमंथन केले, तेव्हा मंदार पर्वत रवी झाला आणि नागराज वासुकी त्याची दोरी झाले. मंथनातून हलाहल विष निघाले, तेव्हा भगवान शंकरांनी ते आपल्या कंठात धारण केले. तेच वासुकी भोलेनाथांच्या गळ्यात हारासारखे शोभून दिसतात. शेषनाग संपूर्ण पृथ्वी आपल्या फण्यावर धारण करतात आणि क्षीरसागरात भगवान विष्णूंची शय्या होतात.

परंपरा असेही मानते की याच दिवशी बाळकृष्णाने यमुनेत राहणाऱ्या कालिया नागाचा गर्व उतरवला होता. कालियाच्या विषाने यमुनेचे पाणी विषारी झाले होते. कृष्णाने यमुनेत उडी घेतली आणि कालियाच्या फण्यांवर नृत्य केले. नागाच्या पत्नींनी हात जोडून क्षमा मागितली, तेव्हा कृष्णाने त्याला मारले नाही, तर परिवारासह समुद्रातील रमणक द्वीपावर पाठवून दिले. यमुना पुन्हा निर्मळ झाली.

नागपंचमीची सर्वात प्रचलित व्रतकथा एका शेतकऱ्याची आहे. एका गावात एक शेतकरी आपल्या कुटुंबासोबत राहत होता. एके दिवशी शेत नांगरताना त्याचा नांगर नकळत एका बिळावरून गेला आणि त्यात वाढणारी नागिणीची तीन पिल्ले मेली. नागीण परत आली, तेव्हा आपली पिल्ले न दिसल्याने ती खूप दुःखी झाली आणि संतापली.

रागाच्या भरात नागीण रात्री शेतकऱ्याच्या घरी पोहोचली आणि तिने शेतकरी, त्याची पत्नी आणि मुले यांना दंश केला. सगळे बेशुद्ध पडले. शेतकऱ्याची एक मुलगी लग्न होऊन दुसऱ्या गावात राहत होती. नागीण तिलाही दंश करायला निघाली. पण तिथे पोहोचल्यावर तिने पाहिले की ती मुलगी भिंतीवर नागाचे चित्र काढून, दुधाची वाटी ठेवून, मनापासून नागदेवतेची पूजा करत आहे आणि क्षमा मागत आहे. त्या दिवशी श्रावण शुक्ल पंचमी होती.

हे पाहून नागिणीचा राग शांत झाला. तिने प्रसन्न होऊन मुलीला वर मागायला सांगितले. मुलगी हात जोडून म्हणाली, माझ्या वडिलांकडून नकळत चूक झाली आहे, त्यांना क्षमा कर आणि माझ्या कुटुंबाला जीवनदान दे. तिची खरी भक्ती पाहून नागिणीने शेतकऱ्याला आणि त्याच्या संपूर्ण कुटुंबाला पुन्हा जिवंत केले. तेव्हापासून या दिवशी नागपूजेची परंपरा सुरू झाली.

या कथेचा संदेश असा आहे की खरा पश्चात्ताप आणि प्रार्थना रागाचेही क्षमेत रूपांतर करतात. नागपंचमी आपल्याला निसर्ग आणि प्रत्येक जीवाविषयी करुणा शिकवते. या दिवशी चित्राची किंवा मूर्तीची पूजा करा, पण कोणत्याही जिवंत सापाला पकडू नका, त्रास देऊ नका. भगवान शंकर आणि नागदेवता सर्वांचे रक्षण करोत.
कसा साजरा करतात
- सकाळी स्नान करून दारावर किंवा भिंतीवर शेण, हळद किंवा चंदनाने नागाचे चित्र काढावे, किंवा मातीच्या अथवा धातूच्या नागप्रतिमेची पूजा करावी.
- नागदेवतेच्या चित्राला किंवा प्रतिमेला दूध, पाणी, फुले, अक्षता, दूर्वा आणि हळद अर्पण करावी. शिवलिंगावर पाणी आणि दूध वाहावे.
- अनेक कुटुंबांत या दिवशी उपवास केला जातो आणि खिरीसारखे पारंपरिक पदार्थ केले जातात. अनेक ठिकाणी या दिवशी नांगरणी करणे आणि जमीन खणणे टाळले जाते.
- जिवंत सापाला दूध पाजणे किंवा पकडणे यामुळे त्याला त्रास होतो. पूजा चित्राची किंवा मूर्तीचीच करावी आणि सापांना कोणतीही इजा करू नये.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नागपंचमी 2027 केव्हा आहे?
नागपंचमी 2027 6 ऑगस्ट 2027, शुक्रवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
नागपंचमी 2027 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
पंचमी तिथी 6 ऑगस्ट, 2:28 AM ते 7 ऑगस्ट, 12:23 AM; प्रातःकाल पूजा 6:17 AM – 8:52 AM (दिल्ली)
नागपंचमी का साजरा केला जातो?
श्रावण शुक्ल पंचमीला नागदेवतेची पूजा होते.
स्रोत
समुद्रमंथन आणि वासुकींचा प्रसंग महाभारताच्या आदिपर्वात, विष्णुपुराणात आणि भागवत पुराणात; कालियामर्दन भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधात, पण ते याच दिवशी घडले ही लोकमान्यता आहे; नागपंचमीचा विधी भविष्य पुराणात; शेतकरी आणि नागिणीची कथा लोकपरंपरेतील व्रतकथा आहे.