वटपौर्णिमा व्रत कथा

वटपौर्णिमा — कधी आहे
- 18 जून 2027, शुक्रवार
हा दिवस का साजरा करतात?
हे व्रत सती सावित्रीच्या स्मरणार्थ केले जाते, ज्यांनी आपली बुद्धी, धैर्य आणि अढळ निष्ठा यांच्या बळावर यमराजांकडून आपले पती सत्यवान यांचे प्राण परत मिळवले. ही घटना वटवृक्षाखाली, म्हणजे वडाच्या झाडाखाली घडली. म्हणून या दिवशी सुवासिनी वडाची पूजा करून पतीच्या दीर्घायुष्याची आणि कुटुंबाच्या सुखाची प्रार्थना करतात.
कथा
कथा अशी आहे की मद्र देशाचे राजा अश्वपती मोठे धर्मात्मा होते, पण त्यांना संतान नव्हते. त्यांनी अठरा वर्षे सावित्रीदेवीची उपासना केली. देवीच्या कृपेने त्यांच्या घरी एका सुंदर आणि गुणवान कन्येने जन्म घेतला, तिचे नाव सावित्री ठेवले गेले. सावित्री मोठी झाली, तेव्हा तिच्या तेजापुढे कोणताही वर पुढे आला नाही. तेव्हा राजा म्हणाले, बाळ, तू स्वतःच आपल्यासाठी योग्य वर शोध.

सावित्रीने वनात सत्यवानाला पाहिले आणि मनोमन त्यांना पती मानले. सत्यवान शाल्व देशाचे राजा द्युमत्सेन यांचे पुत्र होते. डोळ्यांची दृष्टी आणि राज्य गमावल्यामुळे द्युमत्सेन कुटुंबासह वनात राहत होते. तेव्हा देवर्षी नारदांनी सांगितले की सत्यवान गुणांनी अद्वितीय आहेत, पण त्यांचे आयुष्य फक्त एक वर्ष उरले आहे. वडिलांनी समजावले, पण सावित्री शांत स्वरात म्हणाली, ज्यांना मी एकदा मनापासून निवडले, तेच माझे पती.

विवाहानंतर सावित्री राजमहालाचे सुख सोडून वनात सासू, सासरे आणि पतीची सेवा करू लागली. तो दिवस जवळ आला, तेव्हा तिने तीन दिवसांचे व्रत केले. त्या दिवशी सत्यवान लाकडे तोडायला वनात गेले, तेव्हा सावित्रीही सोबत गेली. काम करता करता सत्यवानांच्या डोक्यात जोराची कळ आली आणि ते एका विशाल वडाखाली सावित्रीच्या मांडीवर डोके ठेवून पडले. तेवढ्यात यमराज आले आणि सत्यवानांचे प्राण घेऊन दक्षिण दिशेला निघाले.

सावित्रीही त्यांच्या मागोमाग चालू लागली. यमराजांनी कित्येकदा सांगितले, परत जा, तुझी साथ इथपर्यंतच होती. पण सावित्री धर्माच्या आणि खऱ्या प्रेमाच्या अशा गोष्टी बोलत राहिली की यमराज प्रसन्न झाले आणि म्हणाले, सत्यवानाच्या प्राणांशिवाय दुसरा कोणताही वर माग. पहिल्या वरात सावित्रीने आपल्या सासऱ्यांची दृष्टी आणि त्यांचे गेलेले राज्य मागितले. दुसऱ्या वरात तिने आपल्या वडिलांसाठी पुत्र मागितले.

तरीही सावित्री मागे चालतच राहिली. यमराजांनी तिसरा वर मागायला सांगितले. सावित्रीने नम्रपणे मागितले, मला सत्यवानापासून शंभर पुत्र व्हावेत. यमराजांनी तथास्तु म्हटले. तेव्हा सावित्री म्हणाली, महाराज, पतीशिवाय हा वर कसा पूर्ण होईल? यमराज तिच्या बुद्धीपुढे आणि निष्ठेपुढे नमले आणि त्यांनी सत्यवानांचे प्राण परत दिले. वडाखाली सत्यवान असे उठून बसले, जणू गाढ झोपेतून जागे झाले.

म्हणूनच या दिवशी वटवृक्षाची पूजा होते. स्त्रिया झाडाभोवती कच्चे सूत गुंडाळत प्रदक्षिणा घालतात. उत्तर भारतात हे व्रत ज्येष्ठ अमावास्येला केले जाते, तर महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये ज्येष्ठ पौर्णिमेला, ज्याला वटपौर्णिमा म्हणतात. सावित्रीची कथा सांगते की खरे प्रेम, बुद्धी आणि धर्म एकत्र आले की प्रत्येक संकटावर मात करता येते. सावित्रीमाता सर्वांच्या कुटुंबावर आपली कृपा ठेवो.
कसा साजरा करतात
- सुवासिनी सकाळी स्नान करून शृंगार करतात आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार व्रत करतात. काही ठिकाणी हे व्रत तीन दिवसांचे असते.
- वडाच्या मुळाशी पाणी घालून कुंकू, हळद, अक्षता, फुले, भिजवलेले हरभरे, फळे आणि मिठाई अर्पण करावी.
- कच्चे सूत किंवा मौली खोडाभोवती गुंडाळत सात, एकवीस किंवा एकशे आठ प्रदक्षिणा घालाव्यात.
- सावित्री आणि सत्यवानाची कथा ऐकावी, वडीलधाऱ्यांचा आशीर्वाद घ्यावा आणि परंपरेनुसार उपवास सोडावा.
- उत्तर भारतात ज्येष्ठ अमावास्येला, तर महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये ज्येष्ठ पौर्णिमेला वटपौर्णिमा म्हणून हे व्रत केले जाते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वटपौर्णिमा 2027 केव्हा आहे?
वटपौर्णिमा 2027 18 जून 2027, शुक्रवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
वटपौर्णिमा का साजरा केला जातो?
हे व्रत सती सावित्रीच्या स्मरणार्थ केले जाते, ज्यांनी आपली बुद्धी, धैर्य आणि अढळ निष्ठा यांच्या बळावर यमराजांकडून आपले पती सत्यवान यांचे प्राण परत मिळवले.
स्रोत
महाभारताच्या वनपर्वातील सावित्री उपाख्यान; स्कंद पुराणात आणि भविष्य पुराणात वटसावित्री व्रताचा विधी. तीन वरांचे रूप व्रतकथेच्या लोकपरंपरेत प्रचलित आहे, महाभारतात यमराज पाच वर देतात.