कोजागरी पौर्णिमा व्रत कथा
कोजागरी पौर्णिमा — कधी आहे
- 25 ऑक्टोबर 2026, रविवार
- 14 ऑक्टोबर 2027, गुरुवार
| पौर्णिमा तिथी | 25 ऑक्टोबर, 11:57 AM ते 26 ऑक्टोबर, 9:42 AM |
| चंद्रोदय | 5:28 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:36 AM · 6:09 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 25 ऑक्टोबर 2026
हा दिवस का साजरा करतात?
आश्विन पौर्णिमेला महाराष्ट्रात कोजागरी पौर्णिमा साजरी होते. या रात्री लक्ष्मीदेवी पृथ्वीवर फिरून 'को जागर्ति', म्हणजे कोण जागे आहे, असे विचारतात आणि जो जागा असतो त्याला आशीर्वाद देतात, अशी श्रद्धा आहे. वर्षातल्या सगळ्यात तेजस्वी चांदण्यात केशर-वेलची घातलेले आटवलेले दूध पिणे आणि घरच्या थोरल्या अपत्याचे औक्षण करणे, हे या रात्रीचे खास सोहळे आहेत.
कथा
आश्विनात पाऊस ओसरलेला असतो, आकाश निरभ्र होते, आणि पौर्णिमेचा चंद्र वर्षातल्या सगळ्या पौर्णिमांपेक्षा अधिक तेजाने उजळतो. अशी श्रद्धा आहे की या रात्री लक्ष्मीदेवी घरोघरी फिरून विचारतात, को जागर्ति, कोण जागे आहे? जो आळस झटकून, दिवा लावून आणि मन स्वच्छ ठेवून जागा असतो, त्याच्या घरी त्या प्रसन्न होऊन राहतात. या प्रश्नावरूनच या रात्रीला कोजागरी हे नाव पडले.
आपल्याकडे या व्रताची एक जुनी कहाणी सांगितली जाते. मगध देशात वलित नावाचा एक गरीब पण सज्जन ब्राह्मण राहत असे. तो विद्वान होता, धर्माने वागणारा होता, पण घरात अठराविश्वे दारिद्र्य होते. त्याची पत्नी मात्र त्याच्या अगदी उलट स्वभावाची होती. गरिबीमुळे ती त्याला सतत टोचून बोले, लोकांसमोर पाणउतारा करी, आणि कुठल्याही मार्गाने पैसा आण, असा हट्ट धरी.
एकदा पितरांच्या श्राद्धाच्या दिवशीही तिने असा अनादर केला की वलिताचे मन पार खचून गेले. आता या घरात राहणे शक्य नाही, असे म्हणत तो घर सोडून रानाकडे निघाला. चालता चालता दिवस मावळला, आणि आकाशात आश्विन पौर्णिमेचा पूर्ण चंद्र उगवला. दमलेला, दुःखी वलित एका तळ्याकाठी येऊन बसला. आता पुढे काय करायचे, कुठे जायचे, हे त्याला काहीच सुचत नव्हते. चांदण्याने सगळे रान उजळले होते, पण त्याच्या मनात मात्र काळोख दाटला होता.
त्या तळ्याकाठी त्याला काही नागकन्या भेटल्या. त्या रात्री त्या कोजागरीचे व्रत करत होत्या. तळ्याकाठी दिवे लावून, फुले वाहून त्यांनी लक्ष्मीदेवींची पूजा मांडली होती. वलिताची हकिगत ऐकून त्या म्हणाल्या, आज लक्ष्मीदेवींची रात्र आहे. आमच्यासोबत लक्ष्मीपूजा कर, आणि रात्रभर जागा राहा. वलिताने त्यांच्यासोबत मनोभावे पूजा केली, आणि नामस्मरण, गप्पागोष्टी आणि खेळ यांत डोळ्याला डोळा न लावता सारी रात्र जागून काढली.
जागरण करणाऱ्या वलितावर लक्ष्मीदेवींची कृपा झाली. तो घरी परतला तेव्हा त्याच्या घरात समृद्धी आली होती. पण सगळ्यात मोठा आशीर्वाद वेगळाच होता, त्याच्या पत्नीची बुद्धी पालटली होती. तिने आपल्या वागण्याबद्दल क्षमा मागितली, आणि दोघे प्रेमाने, सुखासमाधानाने नांदू लागले. म्हणूनच म्हणतात, लक्ष्मी धनाच्या रूपाने येते, पण घरात टिकते ती सद्बुद्धी आणि प्रेमामुळे.
बंगालमध्ये याच रात्री कोजागरी लक्ष्मीपूजा होते, आणि तिथे एका वचन पाळणाऱ्या राजाची कथा सांगितली जाते. बाजारात न विकलेले सगळे विकत घेण्याचे वचन पाळण्यासाठी त्याने अलक्ष्मीची मूर्तीही विकत घेतली. त्याच्या घरातून लक्ष्मी निघून गेल्या, पण धर्म मात्र थांबला, आणि कोजागरीच्या रात्री राणीने जागून केलेल्या पूजेनंतर लक्ष्मीही परत आल्या. दोन्ही कथांचा सार एकच, जिथे धर्म आणि जागेपण आहे, तिथे लक्ष्मी राहते.
म्हणून कोजागरीचा जागर म्हणजे फक्त रात्र जागवणे नव्हे, तर मन जागे ठेवणे. चांदण्यात ठेवलेल्या दुधाचा गोडवा, घरातल्या थोरल्या लेकराचे औक्षण, आणि सगळ्या कुटुंबाने मिळून जागवलेली रात्र, हे सगळे कृतज्ञतेचे आणि आनंदाचे सोहळे आहेत. पावसाळ्यानंतर शेतात नवे पीक येण्याच्या या दिवसांत घरोघरी समाधान असते, आणि त्या समाधानाचा हा उत्सव आहे. लक्ष्मीदेवींची कृपा प्रत्येक घरावर सदैव राहो.
कसा साजरा करतात
- संध्याकाळी देवापुढे लक्ष्मीदेवी आणि ऐरावतावर बसलेल्या इंद्राची पूजा केली जाते; अनेक घरांत दिवसभर उपवास करून रात्री पूजेनंतर तो सोडला जातो.
- दूध आटवून त्यात साखर, केशर, वेलची, बदाम-पिस्ते घालून मसाला दूध केले जाते; ते चांदण्यात ठेवून लक्ष्मीदेवींना आणि चंद्राला नैवेद्य दाखवल्यावर मध्यरात्री सगळे मिळून पितात.
- घरातल्या थोरल्या अपत्याचे औक्षण केले जाते, याला आश्विनी म्हणतात; त्याला भेटवस्तूही दिली जाते.
- रात्री जागरणासाठी गाणी, भेंड्या, गप्पा आणि खेळ रंगतात; सोसायट्यांमध्ये आणि गच्चीवर शेजारी मिळून कोजागरी साजरी करतात.
- कोकणात काही ठिकाणी याच सुमारास नव्या भाताच्या कणसांचे नवान्न घरात आणले जाते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
कोजागरी पौर्णिमा 2026 केव्हा आहे?
कोजागरी पौर्णिमा 2026 25 ऑक्टोबर 2026, रविवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
कोजागरी पौर्णिमा 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
पौर्णिमा तिथी 25 ऑक्टोबर, 11:57 AM ते 26 ऑक्टोबर, 9:42 AM; चंद्रोदय 5:28 PM (दिल्ली)
कोजागरी पौर्णिमा का साजरा केला जातो?
आश्विन पौर्णिमेला महाराष्ट्रात कोजागरी पौर्णिमा साजरी होते.
स्रोत
'को जागर्ति' हा प्रश्न आणि रात्रीच्या जागरणाची परंपरा व्रतग्रंथांतून आली आहे; वलित ब्राह्मणाची कहाणी महाराष्ट्रात प्रचलित व्रतकथा असून तिच्या इतर आवृत्त्याही आहेत, तर वचन पाळणाऱ्या राजाची कथा बंगालच्या लक्ष्मी पांचाली लोकपरंपरेतील आहे.
शहरानुसार वेळ — 25 ऑक्टोबर 2026
| शहर | चंद्रोदय |
|---|---|
| मुंबई | 5:28 PM |
| इंदौर | 5:12 PM |
| दिल्ली | 5:00 PM |
| लखनऊ | 4:47 PM |
| पटना | 4:31 PM |
| जयपुर | 5:08 PM |
| भोपाल | 5:05 PM |
| पुणे | 5:25 PM |
| अहमदाबाद | 5:25 PM |
| कोलकाता | 4:21 PM |
| हैदराबाद | 5:07 PM |
| बनारस | 4:40 PM |
| चेन्नई | 5:04 PM |
| बेंगलुरु | 5:15 PM |
| तिरुवनंतपुरम | 5:22 PM |
| भुवनेश्वर | 4:34 PM |