ఖోడియార్ మాత: మామడియా చారణుని కుమార్తె: ఖోడియార్ మాత
సౌరాష్ట్ర, గుజరాత్

ఖోడియార్ మా సౌరాష్ట్రలో, గుజరాత్ అంతటా ఎంతో భక్తిశ్రద్ధలతో పూజలందుకునే జానపద దేవత, ఆమె వాహనం మొసలి, చేతిలో త్రిశూలం. ఎన్నో కుటుంబాలు ఆమెను కులదేవతగా భావిస్తాయి, మాటేల్, రాజ్పరా, గల్ధరాల్లో ఆమె ప్రసిద్ధ స్థానకాలు ఉన్నాయి. సౌరాష్ట్ర జానపద సంప్రదాయంలో చెప్పుకునే ఆమె ఆవిర్భావ కథ ఇది.
చాలా కాలం క్రితం వల్లభీపుర రాజ్యంలో, ఇప్పటి బోటాద్ దగ్గరి రోహిశాలా గ్రామంలో, మామడియా అనే చారణుడు తన భార్య దేవల్బాతో కలిసి ఉండేవాడని జానపద సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఇంట్లో పశుసంపద ఉంది, పరువు ప్రతిష్ఠలు ఉన్నాయి, రాజుతో గాఢమైన స్నేహం కూడా ఉంది. కానీ వాకిట్లో పిల్లల కేరింతలు లేవు, ఆ బాధ ఇద్దరి మనసుల్లో మౌనంగా తిష్ఠ వేసుకుంది.

తెల్లవారుజామునే సంతానం లేనివారి ముఖం చూడడం అశుభమని దర్బారులోని కొందరు అసూయాపరులు రాజు చెవిలో ఊదారు. రాజు వారి మాటలు నమ్మి మామడియాను కలవడం మానేశాడు. పాత స్నేహితుడి ఈ ప్రవర్తనకు మామడియా హృదయం తూట్లు పడింది. అవమానం, దుఃఖంతో నిండిన ఆయన శివాలయానికి వెళ్ళి భోళాశంకరుని ఎదుట కూర్చున్నాడు. మహాదేవుడు తన మొర వినేంతవరకు అక్కడి నుంచి లేవనని నిశ్చయించుకున్నాడు.

మామడియా నిజమైన భక్తిని చూసి శివుడు ప్రసన్నుడయ్యాడు. ఆయన మామడియాను పాతాళలోకంలో నాగరాజు దగ్గరికి తీసుకెళ్ళారని, నాగరాజు కుమార్తెలు, కుమారుడు మామడియా ఇంట జన్మిస్తామని మాట ఇచ్చారని కథ చెబుతుంది. శివుడు అన్నారు, ఇంటికి వెళ్ళి ఎనిమిది ఉయ్యాలలు సిద్ధం చేసి ఉంచు. మాఘ శుద్ధ అష్టమి నాడు మామడియా, దేవల్బా వాకిట్లో ఉయ్యాలలు అలంకరించారు, చూస్తుండగానే వాటిలో ఏడుగురు ఆడపిల్లలు, ఒక మగపిల్లవాడు కేరింతలు కొట్టసాగారు.

కూతుళ్ళకు ఆవడ్, జోగడ్, తోగడ్, బీజ్బాయి, హోల్బాయి, సాంసాయి, అందరికంటే చిన్నదైన జాన్బాయి అని పేర్లు పెట్టారు, కొడుకుకు మేర్ఖియా అని. ఇల్లు ఆనందంతో నిండిపోయింది. ఏడుగురు అక్కచెల్లెళ్ళూ మిగతా పిల్లల్లాగే ఆడుకునేవారు, అయినా వారిలో ఒక ప్రత్యేక తేజస్సు ఉండేది, చిన్నారి జాన్బాయి మరీ ముఖ్యంగా నిర్భయురాలు, కరుణామయి.

ఒక రోజు సోదరుడు మేర్ఖియాను ఒక విషసర్పం కాటేసింది. ఇల్లంతా శోకంలో మునిగిపోయింది. పాతాళలోకపు అమృతం మాత్రమే అతన్ని బతికించగలదని, అది కూడా సూర్యోదయానికి ముందే చేరాలని తెలిసినవాళ్ళు చెప్పారు. రాత్రి చిక్కగా ఉంది, దారి కఠినంగా ఉంది. అప్పుడు అందరికంటే చిన్నదైన జాన్బాయి ముందుకు వచ్చి అంది, నేను వెళ్తాను, నా అన్నకు ఏమీ కానివ్వను.

జాన్బాయి నీటి దారిన పాతాళానికి చేరి, నాగరాజు దగ్గర అమృత కలశం తీసుకుని తిరుగుప్రయాణమైంది. కానీ తిరిగి వస్తుండగా ఆమె కాలికి దెబ్బ తగిలి కుంటసాగింది. సమయం తక్కువగా ఉంది, సూర్యుడు ఉదయించబోతున్నాడు. అప్పుడే నీటిలో ఒక మొసలి ఆమె దగ్గరికి వచ్చింది. జాన్బాయి దాని వీపుపై కూర్చుంది, మొసలి ఆమెను వేగంగా ఒడ్డుకు చేర్చింది. ఆమె సమయానికి అమృతంతో ఇంటికి చేరింది, అన్న ప్రాణాలు దక్కాయి.

జాన్బాయి కుంటుతూ కుంటుతూ వాకిట్లోకి రాగానే, అక్క ఆవడ్ ప్రేమగా అంది, చూడండి, మన ఖోడియార్ వచ్చేసింది. ఆ రోజు నుంచి జాన్బాయి ఖోడియార్ అయింది, ఆ మొసలి ఆమె వాహనమైంది. అమ్మవారు తన గాయాన్నే తన గుర్తింపుగా మార్చుకున్నారని భక్తులు అంటారు; అన్న కోసం పాతాళం దాకా వెళ్ళిన తల్లి, తన భక్తుల మొరకు దూరంగా ఉండదని వారు నమ్ముతారు.

ఈనాటికీ మాఘ శుద్ధ అష్టమి నాడు ఖోడియార్ జయంతి జరుపుకుంటారు. మాటేల్, రాజ్పరా, గల్ధరాల్లో, ఊరూరా ఉన్న స్థానకాల్లో భక్తులు దీపాలు వెలిగించి, అమ్మవారికి చునరీ కప్పి, జయ్ ఖోడియార్ అని జయఘోష చేస్తారు. ఏడుగురు అక్కచెల్లెళ్ళనూ కలిపి తలచుకుంటారు. ఖోడియార్ మా కథ సోదరి ప్రేమ, ధైర్యం, కరుణల కథ, సౌరాష్ట్ర జానపద జీవితంలో తరతరాలుగా చెప్పుకుంటూ వస్తున్న కథ.
ఆధారం
సౌరాష్ట్ర జానపద సంప్రదాయం, ముఖ్యంగా చారణ సంప్రదాయం, ఖోడియార్ ఆలయాల సంప్రదాయం; పేర్లు, తేదీలు, వివరాలు వేర్వేరు కథలలో కొంత భిన్నంగా కనిపిస్తాయి.