ଖୋଡ଼ିୟାର ମା’: ମାମଡ଼ିଆ ଚାରଣର ଝିଅ: ଖୋଡ଼ିୟାର ମା’
ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୁଜରାଟ

ଖୋଡ଼ିୟାର ମା' ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସାରା ଗୁଜରାଟରେ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା ପାଉଥିବା ଲୋକଦେବୀ, ଯାହାଙ୍କ ବାହନ କୁମ୍ଭୀର ଓ ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ। ଅନେକ ପରିବାର ତାଙ୍କୁ କୁଳଦେବୀ ମାନନ୍ତି, ଆଉ ମାଟେଲ, ରାଜପରା ଓ ଗଲଧରାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନକ ଅଛି। ଏହା ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ଲୋକ-ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଉଥିବା ତାଙ୍କ ପ୍ରକଟ ହେବାର କଥା।
ଲୋକ-ପରମ୍ପରା କୁହେ ଯେ ବହୁ ଆଗରୁ ବଲ୍ଲଭୀପୁର ରାଜ୍ୟରେ, ଆଜିର ବୋଟାଦ ପାଖ ରୋହିଶାଳା ଗାଁରେ, ମାମଡ଼ିଆ ନାମରେ ଜଣେ ଚାରଣ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଦେବଲବାଙ୍କ ସହ ରହୁଥିଲେ। ଘରେ ପଶୁଧନ ଥିଲା, ମାନ-ସମ୍ମାନ ଥିଲା, ଆଉ ରାଜାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ବନ୍ଧୁତା ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଅଗଣାରେ କୌଣସି ପିଲାର କିଳିକିଳି ହସ ନଥିଲା, ଆଉ ଏହି ଦୁଃଖ ଦୁହିଁଙ୍କ ମନରେ ଚୁପଚାପ ବସା ବାନ୍ଧିଥିଲା।

ଦରବାରର କେତେକ ଈର୍ଷାଳୁ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କ କାନ ଭରିଲେ ଯେ ସକାଳୁ ସକାଳୁ ନିଃସନ୍ତାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିବା ଅଶୁଭ। ରାଜା ସେମାନଙ୍କ କଥାରେ ପଡ଼ି ମାମଡ଼ିଆଙ୍କୁ ଭେଟିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ପୁରୁଣା ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଏହି ବ୍ୟବହାରରେ ମାମଡ଼ିଆଙ୍କ ହୃଦୟ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା। ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରି ସେ ଶିବାଳୟରେ ପହଞ୍ଚି ଭୋଳାନାଥଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବସିପଡ଼ିଲେ। ସେ ସ୍ଥିର କଲେ ଯେ ଯେତେ ଯାଏ ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ଡାକ ଶୁଣିବେ ନାହିଁ, ସେ ସେଠାରୁ ଉଠିବେ ନାହିଁ।

ମାମଡ଼ିଆଙ୍କ ସଚ୍ଚା ଭକ୍ତି ଦେଖି ଭଗବାନ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। କଥା କୁହେ ଯେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପାତାଳ ଲୋକରେ ନାଗରାଜଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ, ଆଉ ନାଗରାଜଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଓ ପୁତ୍ର ମାମଡ଼ିଆଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେବାର ବଚନ ଦେଲେ। ଶିବ କହିଲେ, ଘରକୁ ଯାଇ ଆଠଟି ଦୋଳି ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖିବ। ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ମାମଡ଼ିଆ ଓ ଦେବଲବା ଅଗଣାରେ ଦୋଳି ସଜାଇଲେ, ଆଉ ଦେଖୁ ଦେଖୁ ସେଥିରେ ସାତଟି ଝିଅ ଓ ଗୋଟିଏ ପୁଅ କିଳିକିଳି ହସିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ଝିଅମାନଙ୍କ ନାମ ରଖାଗଲା ଆୱଡ଼, ଜୋଗଡ଼, ତୋଗଡ଼, ବୀଜବାଈ, ହୋଲବାଈ, ସାଂସାଈ ଓ ସବୁଠାରୁ ସାନ ଜାନବାଈ, ଆଉ ପୁଅର ନାମ ମେରଖିଆ। ଘର ଖୁସିରେ ଭରିଗଲା। ସାତ ଭଉଣୀ ଅନ୍ୟ ଝିଅଙ୍କ ପରି ହିଁ ଖେଳୁଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କ ଠାରେ ଏକ ଅଲଗା ତେଜ ଥିଲା, ଆଉ ଛୋଟ ଜାନବାଈ ତ ବିଶେଷ କରି ନିର୍ଭୀକ ଓ କରୁଣାରେ ଭରା ଥିଲେ।

ଦିନେ ଭାଇ ମେରଖିଆଙ୍କୁ ଏକ ବିଷଧର ସାପ କାମୁଡ଼ିଦେଲା। ପୂରା ଘର ଶୋକରେ ବୁଡ଼ିଗଲା। ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ କହିଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ପାତାଳ ଲୋକର ଅମୃତ ବଞ୍ଚାଇପାରିବ, ଆଉ ତାହା ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ପହଞ୍ଚିବା ଦରକାର। ରାତି ଗଭୀର ଥିଲା ଓ ବାଟ କଠିନ। ସେତିକିବେଳେ ସବୁଠାରୁ ସାନ ଜାନବାଈ ଆଗକୁ ଆସି କହିଲେ, ମୁଁ ଯିବି, ମୋ ଭାଇର କିଛି ହେବାକୁ ଦେବି ନାହିଁ।

ଜାନବାଈ ଜଳ ବାଟ ଦେଇ ପାତାଳରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ନାଗରାଜଙ୍କଠାରୁ ଅମୃତ କଳସ ନେଇ ଫେରିଲେ। କିନ୍ତୁ ଫେରିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଆଘାତ ଲାଗିଲା ଓ ସେ ଛୋଟେଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସମୟ କମ୍ ଥିଲା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେତିକିବେଳେ ଜଳରେ ଗୋଟିଏ କୁମ୍ଭୀର ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା। ଜାନବାଈ ତାର ପିଠିରେ ବସିଗଲେ ଓ କୁମ୍ଭୀର ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଣିଦେଲା। ସେ ସମୟ ଥାଉ ଥାଉ ଅମୃତ ନେଇ ଘରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ଭାଇର ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚିଗଲା।

ଯେତେବେଳେ ଜାନବାଈ ଖୋଡ଼ାଇ ଖୋଡ଼ାଇ ଅଗଣାକୁ ଆସିଲେ, ଭଉଣୀ ଆୱଡ଼ ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, ଦେଖ, ଆମ ଖୋଡ଼ିୟାର ଆସିଗଲା। ସେହି ଦିନଠାରୁ ଜାନବାଈ ଖୋଡ଼ିୟାର ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଆଉ ସେହି କୁମ୍ଭୀର ତାଙ୍କ ବାହନ ହେଲା। ଭକ୍ତମାନେ କୁହନ୍ତି, ମା' ନିଜ ଆଘାତକୁ ହିଁ ନିଜ ପରିଚୟ କରିନେଲେ; ସେମାନେ ମାନନ୍ତି ଯେ ଯିଏ ଭାଇ ପାଇଁ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କ ଡାକରୁ ଦୂରେଇ ରହନ୍ତି ନାହିଁ।

ଆଜି ବି ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଖୋଡ଼ିୟାର ଜୟନ୍ତୀ ପାଳନ କରାଯାଏ। ମାଟେଲ, ରାଜପରା, ଗଲଧରା ଓ ଗାଁ ଗାଁର ସ୍ଥାନକରେ ଭକ୍ତମାନେ ଦୀପ ଜାଳନ୍ତି, ମା'ଙ୍କୁ ଚୁନ୍ଦଡ଼ି ଓଢ଼ାନ୍ତି ଓ ଜୟ ଖୋଡ଼ିୟାର ଜୟଧ୍ୱନି କରନ୍ତି। ସାତ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ମନେ ପକାଯାଏ। ଖୋଡ଼ିୟାର ମା'ଙ୍କ କଥା ଭଉଣୀର ପ୍ରେମ, ସାହସ ଓ କରୁଣାର କଥା, ଯାହା ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ଲୋକଜୀବନରେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଶୁଣାଯାଇଆସୁଛି।
ଉତ୍ସ
ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ଲୋକପରମ୍ପରା, ବିଶେଷକରି ଚାରଣ ପରମ୍ପରା, ଆଉ ଖୋଡ଼ିୟାର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ପରମ୍ପରା; ନାମ, ତିଥି ଓ ବିବରଣୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଥାରେ କିଛି କିଛି ଭିନ୍ନ ମିଳେ ।