ରଣଛୋଡ଼ରାୟ: ଭକ୍ତ ବୋଡ଼ାଣା ଓ ଡାକୋରର ରଣଛୋଡ଼ରାୟ
ଡାକୋର, ଖେଡ଼ା (ଗୁଜରାଟ)

ଗୁଜରାଟର ଖେଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ଡାକୋର ଏକ ବଡ଼ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରଣଛୋଡ଼ରାୟ ରୂପରେ ବିରାଜମାନ। ରଣଛୋଡ଼ ନାମ ସେହି ଲୀଳାର ସ୍ମୃତି, ଯେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣ ମଥୁରାର ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରଣଭୂମି ଛାଡ଼ି ଦ୍ୱାରକା ବସାଇଲେ। ଭକ୍ତମାନେ ମାନନ୍ତି ଯେ ଏହି ଦ୍ୱାରକାଧୀଶ ନିଜର ବୃଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ବୋଡାଣାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ଦ୍ୱାରକାରୁ ଡାକୋର ଚାଲିଆସିଲେ।
ଡାକୋର ଗାଁରେ ବୋଡାଣା ନାମରେ ଜଣେ ସରଳ ଭକ୍ତ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଗଙ୍ଗାବାଈଙ୍କ ସହ ରହୁଥିଲେ। ଘରେ ଧନ କମ୍ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମନରେ ଦ୍ୱାରକାଧୀଶଙ୍କ ପାଇଁ ଅପାର ପ୍ରେମ ଥିଲା। ବୋଡାଣା ନିୟମ ନେଇଥିଲେ ଯେ ସେ ପ୍ରତି ଛଅ ମାସରେ ପାଦରେ ଚାଲି ଦ୍ୱାରକା ଯାଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବେ। ପାପୁଲିରେ ତୁଳସୀ ଟବ ଧରି, ଭଜନ ଗାଇ ଗାଇ ସେ ଲମ୍ବା ବାଟ ଚାଲୁଥିଲେ ଓ ସେହି ତୁଳସୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣରେ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ।

ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଷ ବିତିଗଲା। କୁହାଯାଏ, ବୋଡାଣା ବାସ୍ତରି ବର୍ଷ ବୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ନିୟମ ପାଳିଥିଲେ। ଏବେ ଶରୀର ସାଥ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଥରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ଦର୍ଶନ କରୁ କରୁ ତାଙ୍କ ଆଖି ଛଳଛଳ ହୋଇଗଲା ଓ ସେ ମନେ ମନେ କହିଲେ, ପ୍ରଭୁ, ବୋଧହୁଏ ଆଉ ଆସି ପାରିବି ନାହିଁ। ସେହି ରାତିରେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦର୍ଶନ ଦେଇ କହିଲେ, ବୋଡାଣା, ଏବେ ତୁମକୁ ଆସିବାର ଦରକାର ନାହିଁ। ପରଥର ଗୋଟିଏ ଗୋରୁଗାଡ଼ି ନେଇ ଆସିବ, ମୁଁ ନିଜେ ତୁମ ସହ ଡାକୋର ଯିବି।

ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ବୋଡାଣା ଏକ ପୁରୁଣା ଗୋରୁଗାଡ଼ି ନେଇ ଦ୍ୱାରକାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଅଧରାତିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ମୂର୍ତ୍ତି ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ହାତରେ ଫୁଲ ପରି ହାଲୁକା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଓ ଗାଡ଼ିରେ ବିରାଜମାନ କରାଇଲେ। ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଶୋଇଯିବାକୁ କହିଲେ ଓ ନିଜେ ଗାଡ଼ି ହାଙ୍କିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଲୋକ-ମାନ୍ୟତା ଅଛି ଯେ ବାଟରେ ପ୍ରଭୁ ଗୋଟିଏ ନିମ୍ବ ଗଛକୁ ଛୁଇଁଲେ, ଯାହାର ଗୋଟିଏ ଡାଳ ଆଜି ବି ମିଠା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୋର ହେଉ ହେଉ ଗାଡ଼ି ଡାକୋରରେ ପହଞ୍ଚିଗଲା।

ସକାଳେ ଦ୍ୱାରକାରେ ମୂର୍ତ୍ତି ନ ପାଇ ପୂଜାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହଇଚଇ ପଡ଼ିଗଲା। ସେମାନେ ବୋଡାଣାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗୋଡ଼ାଇ ଡାକୋରରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବୋଡାଣା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଗୋମତୀ ପୋଖରୀର ଜଳରେ ଲୁଚାଇଦେଲେ। ଗୋଡ଼ାଇ ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଆତଙ୍କରେ ଫିଙ୍ଗା ଯାଇଥିବା ଏକ ବର୍ଚ୍ଛା ବୃଦ୍ଧ ବୋଡାଣାଙ୍କୁ ବାଜିଲା, ଆଉ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନାମ ନେଉ ନେଉ ଭକ୍ତ ସେଇଠି ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ। ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କର ଏହି ଅନ୍ତକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ପିତ ଜୀବନର ଆହୁତି ମାନି ଆଦରରେ ମନେ ପକାନ୍ତି।

ଯେତେବେଳେ ପୂଜାରୀମାନେ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଲେ, ସେମାନେ ତାହା ଫେରାଇଦେବାକୁ ଦାବି କଲେ। ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ଗଙ୍ଗାବାଈଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ କହିଲେ, ଏମାନଙ୍କୁ କୁହ ମୋ ମୂର୍ତ୍ତିର ଓଜନ ସହ ସମାନ ସୁନା ନେଇ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ। ପୂଜାରୀମାନେ ରାଜି ହେଲେ, ଭାବିଲେ ଗରିବ ବିଧବା ପାଖରେ ଏତେ ସୁନା କେଉଁଠୁ ଆସିବ। ଗୋମତୀ କୂଳରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ତରାଜୁ ଲଗାଗଲା। ଗୋଟିଏ ପଲାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରଖାଗଲା, ଆଉ ସାରା ଗାଁ ନିଶ୍ୱାସ ବନ୍ଦ କରି ଚାହିଁ ରହିଲା।

ଗଙ୍ଗାବାଈଙ୍କ ପାଖରେ ସୁନା ନାମରେ କେବଳ ନାକର ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ନୋଥ ଥିଲା। ସେ ଆଖି ବୁଜି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଓ ସେହି ନୋଥଟି ଅନ୍ୟ ପଲାରେ ରଖିଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ଦେଖିଲେ, ତରାଜୁ ହଲିଲା ଓ ଦୁଇ ପଲା ସମାନ ହୋଇଗଲା। ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସୁନାର ଗଦାରେ ତଉଲିବାର ଥିଲା, ସେ ଜଣେ ବିଧବାଙ୍କ ନୋଥ ପରି ହାଲୁକା ହୋଇଗଲେ। ଅନେକ କଥାରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ନୋଥ ସହିତ ଗୋଟିଏ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଯେଉଁ ଜାଗାରେ ଏହି ତୁଳା ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଆଜି ବି ଗୋମତୀ କୂଳରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଖାଲି ହାତରେ ଫେରୁଥିବା ପୂଜାରୀମାନେ ଦୁଃଖୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିରାଶ କଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ ଯେ ଦ୍ୱାରକାର ଗୋଟିଏ ପାହାଚ କୂଅରେ ସେମାନେ ଏହିପରି ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇବେ, ଯାହାର ସେମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଦ୍ୱାରକାରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରକାଧୀଶଙ୍କ ସେବା ଚାଲିଲା, ଆଉ ଡାକୋରରେ ରଣଛୋଡ଼ରାୟ ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କ ଗାଁରେ ବାସ କଲେ। ଆଜି ବି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନମାନଙ୍କରେ, ବିଶେଷକରି ଫାଲ୍ଗୁନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତ ପାଦରେ ଚାଲି ଡାକୋର ଆସନ୍ତି। ଏହି କଥା କୁହେ ଯେ ଭଗବାନ ସୁନାରେ ନୁହେଁ, ପ୍ରେମରେ ତଉଲା ହୁଅନ୍ତି।
ଉତ୍ସ
ଡାକୋର ମନ୍ଦିରର ପରମ୍ପରା ଓ ଗୁଜରାଟର ଭକ୍ତିପରମ୍ପରା; କଥାର ବିବରଣୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ମିଳେ, ଯେପରି ନଥ ସହ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ରଖାଗଲା କି ନାହିଁ, ଆଉ ଦ୍ୱାରକାରେ ମୂର୍ତ୍ତି କିପରି ମିଳିଲା ।