ರಣಛೋಡರಾಯ: ಭಕ್ತ ಬೋಡಾಣ ಮತ್ತು ಡಾಕೋರ್ನ ರಣಛೋಡರಾಯ
ಡಾಕೋರ್, ಖೇಡಾ (ಗುಜರಾತ್)

ಗುಜರಾತಿನ ಖೇಡಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಡಾಕೋರ್ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರ; ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ರಣಛೋಡರಾಯನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಮಥುರೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಕೃಷ್ಣ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದ್ವಾರಕೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಆ ಲೀಲೆಯ ನೆನಪೇ ‘ರಣಛೋಡ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು. ಇದೇ ದ್ವಾರಕಾಧೀಶ ತನ್ನ ಮುದಿ ಭಕ್ತ ಬೋಡಾಣನ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದು ದ್ವಾರಕೆಯಿಂದ ಡಾಕೋರಿಗೆ ಬಂದ ಎಂದು ಭಕ್ತರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.
ಡಾಕೋರ್ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಬೋಡಾಣ ಎಂಬ ಸರಳ ಭಕ್ತ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಗಂಗಾಬಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಣ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಕಾಧೀಶನ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಪ್ರೀತಿ ಇತ್ತು. ಪ್ರತಿ ಆರು ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಭುವಿನ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಬೋಡಾಣ ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದ. ಅಂಗೈಗಳ ಮೇಲೆ ತುಳಸಿಯ ಕುಂಡ ಹೊತ್ತು, ಭಜನೆ ಹಾಡುತ್ತಾ ಆ ದೀರ್ಘ ದಾರಿ ಸವೆಸುತ್ತಿದ್ದ, ಅದೇ ತುಳಸಿಯನ್ನು ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ.

ವರ್ಷಗಳು ಉರುಳಿದವು. ಬೋಡಾಣ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೂ ಈ ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸಿದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ದೇಹ ಸೋಲತೊಡಗಿತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವಾಗ ಅವನ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿಬಂದವು; ಪ್ರಭು, ಇನ್ನು ಬಹುಶಃ ಮತ್ತೆ ಬರಲಾರೆ ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಹೇಳಿಕೊಂಡ. ಅದೇ ರಾತ್ರಿ ಪ್ರಭು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ಕೊಟ್ಟು ಹೇಳಿದ — ಬೋಡಾಣ, ಇನ್ನು ನೀನು ಬರುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಬಾರಿ ಒಂದು ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ, ನಾನೇ ನಿನ್ನ ಜೊತೆ ಡಾಕೋರಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ.

ಮುಂದಿನ ಕಾರ್ತಿಕ ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ ಬೋಡಾಣ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಯೊಂದಿಗೆ ದ್ವಾರಕೆ ತಲುಪಿದ. ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅವನು ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಎತ್ತಿದ — ಅದು ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೂವಿನಷ್ಟು ಹಗುರವಾಗಿತ್ತು — ಮತ್ತು ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದ. ಪ್ರಭು ಅವನಿಗೆ ಮಲಗಲು ಹೇಳಿ, ತಾನೇ ಗಾಡಿ ಓಡಿಸತೊಡಗಿದ. ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆಯಂತೆ, ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭು ಒಂದು ಬೇವಿನ ಮರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ; ಅದರ ಒಂದು ಕೊಂಬೆ ಇಂದಿಗೂ ಸಿಹಿ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗಾಗುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಗಾಡಿ ಡಾಕೋರ್ ತಲುಪಿತು.

ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹ ಕಾಣದೆ ಅರ್ಚಕರಲ್ಲಿ ಗದ್ದಲ ಎದ್ದಿತು. ಅವರು ಬೋಡಾಣನನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಡಾಕೋರಿಗೆ ಬಂದರು. ಪ್ರಭುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಬೋಡಾಣ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಗೋಮತಿ ಕೆರೆಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿದ. ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಬಂದವರು ಕೋಪ-ಗಾಬರಿಯಲ್ಲಿ ಎಸೆದ ಒಂದು ಈಟಿ ಮುದಿ ಬೋಡಾಣನಿಗೆ ತಾಗಿತು; ಪ್ರಭುವಿನ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಆ ಭಕ್ತ ಅಲ್ಲೇ ದೇಹ ತ್ಯಜಿಸಿದ. ಅವನ ಈ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಬದುಕಿನ ಆಹುತಿ ಎಂದು ಭಕ್ತರು ಗೌರವದಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅರ್ಚಕರಿಗೆ ವಿಗ್ರಹ ಸಿಕ್ಕಾಗ, ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಪಟ್ಟುಹಿಡಿದರು. ಆಗ ಪ್ರಭು ಗಂಗಾಬಾಯಿಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ — ನನ್ನ ವಿಗ್ರಹದ ತೂಕದಷ್ಟು ಚಿನ್ನ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಲು ಇವರಿಗೆ ಹೇಳು. ಬಡ ವಿಧವೆಯ ಬಳಿ ಅಷ್ಟು ಚಿನ್ನ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರಬೇಕು ಎಂದುಕೊಂಡು ಅರ್ಚಕರು ಒಪ್ಪಿದರು. ಗೋಮತಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ತಕ್ಕಡಿ ಇಡಲಾಯಿತು. ಒಂದು ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಿನ ವಿಗ್ರಹ ಇಡಲಾಯಿತು; ಇಡೀ ಹಳ್ಳಿ ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿದು ನೋಡುತ್ತಿತ್ತು.

ಚಿನ್ನ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಗಂಗಾಬಾಯಿಯ ಬಳಿ ಇದ್ದದ್ದು ಮೂಗಿನ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ನತ್ತು ಮಾತ್ರ. ಅವಳು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಪ್ರಭುವನ್ನು ನೆನೆದು, ಅದೇ ನತ್ತನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಳು. ತಕ್ಕಡಿ ತೂಗಾಡಿ ಎರಡೂ ತಟ್ಟೆಗಳು ಸಮವಾದದ್ದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಕಂಡರು. ಚಿನ್ನದ ರಾಶಿಯಿಂದ ತೂಗಬೇಕಿದ್ದ ಪ್ರಭು, ಒಬ್ಬ ವಿಧವೆಯ ನತ್ತಿನಷ್ಟು ಹಗುರವಾದ. ನತ್ತಿನ ಜೊತೆ ಒಂದು ತುಳಸಿ ದಳವನ್ನೂ ಇಡಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹಲವು ಕಥೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಈ ತುಲಾಭಾರ ನಡೆದ ಜಾಗವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಗೋಮತಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಚಕರು ನೊಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಪ್ರಭು ಅವರನ್ನೂ ನಿರಾಶೆಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ದ್ವಾರಕೆಯ ಒಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲುಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ಇಂಥದೇ ವಿಗ್ರಹ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದ. ಹೀಗೆ ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲೂ ದ್ವಾರಕಾಧೀಶನ ಸೇವೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು, ಡಾಕೋರಿನಲ್ಲಿ ರಣಛೋಡರಾಯ ತನ್ನ ಭಕ್ತನ ಊರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ. ಇಂದಿಗೂ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ಫಾಲ್ಗುಣ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಕ್ತರು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಡಾಕೋರಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ತೂಗುವುದು ಚಿನ್ನದಿಂದಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ — ಇದನ್ನೇ ಈ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಆಧಾರ
ಡಾಕೋರ್ ದೇವಾಲಯದ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿನ ಭಕ್ತಿ ಪರಂಪರೆ; ಕಥೆಯ ವಿವರಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮೂಗುತಿಯ ಜೊತೆ ತುಳಸಿ ದಳವನ್ನು ಇಟ್ಟಿದ್ದರೇ ಇಲ್ಲವೇ, ಮತ್ತು ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹ ಹೇಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು.