खोडियार माता: मामडिया चारणाची कन्या: खोडियार माता
सौराष्ट्र, गुजरात

खोडियार माता ही सौराष्ट्रात आणि संपूर्ण गुजरातमध्ये गाढ श्रद्धेने पूजली जाणारी लोकदेवी आहे, जिचे वाहन मगर आहे आणि हाती त्रिशूळ. अनेक घराणी तिला कुलदेवी मानतात, आणि माटेल, राजपरा आणि गलधरा येथे तिची प्रसिद्ध स्थानके आहेत. सौराष्ट्राच्या लोकपरंपरेत सांगितली जाणारी ही तिच्या प्रकट होण्याची कथा आहे.
लोकपरंपरा सांगते की फार पूर्वी वल्लभीपूरच्या राज्यात, आजच्या बोटादजवळच्या रोहिशाला गावात, मामडिया नावाचे एक चारण आपली पत्नी देवलबा हिच्यासोबत राहत होते. घरी पशुधन होते, मानसन्मान होता, आणि राजाशी त्यांची गाढ मैत्री होती. पण अंगणात कोणत्याही बाळाचे बोबडे बोल नव्हते, आणि हे दुःख दोघांच्याही मनात गुपचूप घर करून बसले होते.

दरबारातील काही मत्सरी लोकांनी राजाचे कान भरले की भल्या पहाटे निपुत्रिक माणसाचे तोंड पाहणे अशुभ असते. राजा त्यांच्या बोलण्याला भुलला आणि त्याने मामडियांना भेटणे बंद केले. जुन्या मित्राच्या या वागण्याने मामडियांचे हृदय विदीर्ण झाले. अपमान आणि दुःखाने भरलेले ते शिवालयात पोहोचले आणि भोलेनाथांसमोर बसले. त्यांनी निश्चय केला की जोपर्यंत महादेव त्यांची हाक ऐकत नाहीत, तोपर्यंत ते तिथून उठणार नाहीत.

मामडियांची खरी भक्ती पाहून भगवान शिव प्रसन्न झाले. कथा सांगते की ते त्यांना पाताळलोकात नागराजाकडे घेऊन गेले, आणि नागराजाच्या कन्यांनी व पुत्राने मामडियांच्या घरी जन्म घेण्याचे वचन दिले. शिवांनी सांगितले, घरी जाऊन आठ पाळणे तयार ठेव. माघ शुद्ध अष्टमीला मामडिया आणि देवलबा यांनी अंगणात पाळणे सजवले, आणि पाहता पाहता त्यांत सात मुली आणि एक मुलगा किलबिलू लागले.

मुलींची नावे ठेवली गेली आवड, जोगड, तोगड, बीजबाई, होलबाई, सांसाई आणि सर्वांत धाकटी जानबाई, आणि मुलाचे नाव मेरखिया. घर आनंदाने भरून गेले. सातही बहिणी इतर मुलींसारख्याच खेळत, तरीही त्यांच्यात एक वेगळे तेज होते, आणि लहानगी जानबाई तर विशेषतः निर्भय आणि करुणेने भरलेली होती.

एके दिवशी भाऊ मेरखियाला एका विषारी सापाने दंश केला. सारे घर शोकात बुडाले. जाणकारांनी सांगितले की त्याला फक्त पाताळलोकातील अमृतच वाचवू शकते, आणि तेही सूर्योदयापूर्वी पोहोचले पाहिजे. रात्र गडद होती आणि वाट कठीण. तेव्हा सर्वांत धाकटी जानबाई पुढे आली आणि म्हणाली, मी जाईन, माझ्या भावाला काहीही होऊ देणार नाही.

जानबाई पाण्याच्या वाटेने पाताळात पोहोचली आणि नागराजाकडून अमृताचा कलश घेऊन परत निघाली. पण परतताना तिच्या पायाला दुखापत झाली आणि ती लंगडू लागली. वेळ थोडा होता आणि सूर्य उगवणारच होता. तेवढ्यात पाण्यात एक मगर तिच्याजवळ आली. जानबाई तिच्या पाठीवर बसली आणि मगरीने तिला वेगाने किनाऱ्यापर्यंत आणले. ती वेळेत अमृत घेऊन घरी पोहोचली आणि भावाचे प्राण वाचले.

जानबाई लंगडत, 'खोडाती खोडाती' अंगणात आली, तेव्हा बहीण आवड प्रेमाने म्हणाली, बघा, आमची खोडियार आली. त्याच दिवसापासून जानबाई खोडियार म्हणून ओळखली जाऊ लागली, आणि ती मगर तिचे वाहन झाली. भक्त म्हणतात की मातेने आपल्या दुखापतीलाच आपली ओळख बनवले; त्यांची श्रद्धा आहे की जी भावासाठी पाताळापर्यंत गेली, ती आपल्या भक्तांच्या हाकेपासून दूर राहत नाही.

आजही माघ शुद्ध अष्टमीला खोडियार जयंती साजरी केली जाते. माटेल, राजपरा, गलधरा आणि गावोगावच्या स्थानकांत भक्त दिवे लावतात, मातेला चुंदडी ओढवतात आणि जय खोडियारचा जयघोष करतात. सातही बहिणींचेही सोबत स्मरण केले जाते. खोडियार मातेची कथा बहिणीच्या प्रेमाची, धैर्याची आणि करुणेची कथा आहे, जी सौराष्ट्राच्या लोकजीवनात पिढ्यान्पिढ्या सांगितली जात आली आहे.
स्रोत
सौराष्ट्राची लोक-परंपरा, विशेषतः चारण परंपरा, आणि खोडियार मंदिरांची परंपरा; नावे, तारखा आणि तपशील वेगवेगळ्या कथांत काहीसे वेगळे आढळतात.