કુક્કે સુબ્રહ્મણ્ય: વાસુકિને સુબ્રહ્મણ્યનું શરણ
સુબ્રહ્મણ્ય, દક્ષિણ કન્નડ, કર્ણાટક

કર્ણાટકના પશ્ચિમ ઘાટમાં કુમારધારા નદીના કાંઠે વસેલા કુક્કે સુબ્રહ્મણ્યમાં શિવ-પાર્વતીના પુત્ર સુબ્રહ્મણ્ય, જેમને કાર્તિકેય અને મુરુગન પણ કહે છે, નાગરાજ વાસુકિ સાથે પૂજાય છે. સ્થળપુરાણ મુજબ ગરુડના ભયથી છુપાયેલા વાસુકિએ અહીં જ તપ કર્યું, અને ભગવાને તેમને હંમેશાં સાથે રહેવાનું વચન આપ્યું. એટલે જ આ નાગભક્તિનું એક મોટું તીર્થ છે.
આ કથાનાં મૂળ મહાભારતના આદિ પર્વમાં છે. ઋષિ કશ્યપનાં બે પત્નીઓ હતાં, કદ્રુ અને વિનતા. કદ્રુ નાગોનાં માતા બન્યાં અને વિનતા ગરુડનાં. એક શરતમાં છળથી હારીને વિનતાને કદ્રુની દાસી બનવું પડ્યું. ગરુડ સ્વર્ગમાંથી અમૃત લાવ્યા અને પોતાની માને દાસત્વમાંથી છોડાવ્યાં, પણ એ છળ તેઓ ક્યારેય ભૂલી ન શક્યા અને નાગોના શત્રુ બની ગયા. ત્યારથી નાગો ગરુડના પડછાયાથી પણ ડરવા લાગ્યા.

નાગોના રાજા વાસુકિ એ જ છે જે સમુદ્રમંથનમાં દોરડું બન્યા હતા અને જેમને શિવજી પોતાના ગળામાં ધારણ કરે છે. ગરુડના વારંવારના હુમલાઓથી પોતાના કુળને બચાવવાનો કોઈ ઉપાય ન દેખાતાં વાસુકિ પશ્ચિમ ઘાટનાં ગાઢ જંગલોમાં આવ્યા. કુમાર પર્વત પાસે બિલદ્વાર નામની એક ગુફામાં છુપાઈને તેમણે શિવજીનું ધ્યાન કર્યું અને વરસો સુધી કઠોર તપ કરતા રહ્યા.

વાસુકિની ભક્તિથી શિવજી પ્રસન્ન થયા અને પ્રગટ થઈને બોલ્યા, ડરો નહીં. મારો પુત્ર ષણ્મુખ, સુબ્રહ્મણ્ય, આ જ સ્થાને આવશે. તે તમને શરણ આપશે અને હંમેશાં તમારી સાથે રહેશે. વાસુકિએ માથું નમાવીને આ વચન પોતાના હૃદયમાં રાખી લીધું. ગુફાના અંધારામાં, જ્યાં ગરુડની નજર પહોંચતી નહોતી, તેઓ ધીરજથી પ્રભુના આગમનની રાહ જોવા લાગ્યા, અને તેમનું તપ ચાલતું રહ્યું.

એ જ દિવસોમાં સુબ્રહ્મણ્ય દેવોના સેનાપતિ બનીને તારકાસુર, શૂરપદ્મ અને તેમના સાથી અસુરો સાથે યુદ્ધ કરી રહ્યા હતા. વિજય મેળવીને તેઓ ગણેશજી અને દેવો સાથે કુમાર પર્વત પર પહોંચ્યા. ત્યાં દેવરાજ ઇન્દ્રે તેમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું, અને આભારરૂપે પોતાની પુત્રી દેવસેનાનો વિવાહ તેમની સાથે કરવાની ઇચ્છા પ્રગટ કરી. સુબ્રહ્મણ્યે પ્રસન્ન થઈને આ પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો.

માગશર સુદ છઠના દિવસે કુમાર પર્વત પર સુબ્રહ્મણ્ય અને દેવસેનાનો વિવાહ થયો, જેમને તમિલ ભક્તો દેવયાનૈ કહે છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને બધા દેવો આશીર્વાદ આપવા આવ્યા. સ્થળપુરાણ કહે છે કે વિવાહ પછી થયેલા મહાભિષેકનું જળ પર્વત પરથી વહીને એક નદી બની ગયું, જેને કુમારધારા કહે છે. આ જ તિથિએ આજે પણ અહીં ચંપા ષષ્ઠીનો ઉત્સવ ઊજવાય છે.

ત્યારે શિવજીનું વચન પૂરું થયું. સુબ્રહ્મણ્ય બિલદ્વાર પાસે આવ્યા અને વાસુકિને દર્શન આપ્યાં. વાસુકિએ હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરી, પ્રભુ, મને અને મારા કુળને તમારા શરણમાં રાખો. સુબ્રહ્મણ્યે આશીર્વાદ આપ્યા કે તેઓ આ જ સ્થાને પોતાના પરમ ભક્ત સાથે હંમેશાં નિવાસ કરશે. એટલે જ કુક્કેના ગર્ભગૃહમાં સુબ્રહ્મણ્ય અને વાસુકિ એકસાથે પૂજાય છે, ભક્ત અને ભગવાન એક જ આસન પર.

આજે પણ ભક્તો કુમારધારામાં સ્નાન કરીને મંદિરમાં દર્શન કરવા આવે છે. નાગદેવતામાં શ્રદ્ધા રાખનારા પરિવારો અહીં સર્પ-સંસ્કાર અને નાગ-પ્રતિષ્ઠા જેવાં અનુષ્ઠાન કરાવે છે, અને ચંપા ષષ્ઠીએ મોટો રથોત્સવ થાય છે. આ કથા કહે છે કે જે ડરીને શરણ માગે છે, પ્રભુ તેને ખાલી હાથે પાછો નથી વાળતા, ભલે તે શક્તિશાળી ગરુડથી ડરેલો એક નાગ જ કેમ ન હોય. કુક્કે સુબ્રહ્મણ્ય સૌને નિર્ભય કરે.
સ્રોત
ગરુડ અને નાગોની શત્રુતાની કથા મહાભારત, આદિ પર્વ (આસ્તિક પર્વ)માં છે. વાસુકિની બિલદ્વારમાં તપસ્યા, સુબ્રહ્મણ્ય-દેવસેનાનો વિવાહ અને કુમારધારાની ઉત્પત્તિ કુક્કે સુબ્રહ્મણ્યની સ્થળ-પુરાણ પરંપરા છે, જેને મંદિર સ્કંદ પુરાણના સહ્યાદ્રિ ખંડ સાથે જોડે છે.