કારતકી પૂનમ — કથા અને મહત્ત્વ

કારતકી પૂનમ — ક્યારે છે
- 24 નવેમ્બર 2026, મંગળવાર
- 13 નવેમ્બર 2027, શનિવાર
| પૂનમ તિથિ | 23 નવેમ્બર, 11:43 PM થી 24 નવેમ્બર, 8:24 PM સુધી |
| ચંદ્રોદય | 5:34 PM |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:59 AM · 5:54 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 24 નવેમ્બર 2026
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
કારતકી પૂનમના દિવસે ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુરનાં ત્રણ ઊડતાં નગરોનો એક જ બાણથી અંત કર્યો હતો અને તેઓ ત્રિપુરારિ કહેવાયા. આ વિજયની ખુશીમાં દેવતાઓએ કાશીમાં દીવા પ્રગટાવ્યા, એટલે આ દિવસ દેવ દિવાળી પણ કહેવાય છે. આ દિવસે પવિત્ર નદીમાં સ્નાન અને દીપદાનનું મોટું મહત્ત્વ છે.
કથા
કથા પ્રમાણે તારકાસુર નામના અસુરને ત્રણ પુત્રો હતા, તારકાક્ષ, કમલાક્ષ અને વિદ્યુન્માલી. ત્રણેએ બ્રહ્માજીની કઠોર તપસ્યા કરી. બ્રહ્માજી પ્રગટ થયા ત્યારે તેમણે અમર થવાનું વરદાન માગ્યું. બ્રહ્માજીએ કહ્યું, જે જન્મ્યું છે તેનો અંત નિશ્ચિત છે, બીજું કંઈક માગો.

ત્યારે ત્રણેય ભાઈઓએ ચતુરાઈથી વરદાન માગ્યું. તેમણે કહ્યું, અમારા માટે ત્રણ એવાં નગર બને જે આકાશમાં ઊડતાં રહે. એક સોનાનું સ્વર્ગમાં, એક ચાંદીનું આકાશમાં અને એક લોખંડનું ધરતી પર. આ ત્રણેય નગર હજાર વર્ષમાં ફક્ત એક જ વાર એક સીધમાં આવે, અને ત્યારે જ કોઈ એક જ બાણથી ત્રણેયને વીંધી શકે, નહીં તો અમને કોઈ મારી ન શકે. બ્રહ્માજીએ તથાસ્તુ કહ્યું, અને અસુરોના શિલ્પી મય દાનવે આ ત્રણ અદ્ભુત નગર બનાવ્યાં. એને જ ત્રિપુર કહેવાયાં.

વરદાન મળતાં ત્રણેય ભાઈઓ ઘમંડમાં ચૂર થઈ ગયા. તેઓ પોતાનાં ઊડતાં નગરો સાથે જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં પહોંચી જતા અને દેવતાઓ, ઋષિઓ અને માણસોને સતાવતા. દુઃખી થઈને બધા દેવતાઓ ભગવાન શિવના શરણે પહોંચ્યા અને રક્ષાની પ્રાર્થના કરી.

ભગવાન શિવે અસુરોના અંતનો નિશ્ચય કર્યો. ત્યારે આખી સૃષ્ટિ તેમના યુદ્ધની તૈયારીમાં લાગી ગઈ. ધરતી તેમનો રથ બની, સૂર્ય અને ચંદ્ર એ રથનાં પૈડાં બન્યા અને બ્રહ્માજી સારથિ બન્યા. મેરુ પર્વત ધનુષ બન્યો, વાસુકિ નાગ તેની દોરી બન્યા, અને સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ બાણ બનીને તેમાં સમાઈ ગયા, જેની અણી પર અગ્નિદેવ હતા.

શિવજી ધીરજથી એ પળની રાહ જોતા રહ્યા. કારતકી પૂનમના દિવસે, જેવાં ત્રણેય નગર એક સીધમાં આવ્યાં, મહાદેવે એક જ બાણ છોડ્યું. પલકારામાં ત્રણેય નગર ભસ્મ થઈ ગયાં અને અસુરોનો આતંક પૂરો થયો. એટલે જ શિવજી ત્રિપુરારિ, એટલે કે ત્રિપુરના શત્રુ કહેવાયા.

આ વિજયથી દેવતાઓ એટલા પ્રસન્ન થયા કે તેઓ શિવજીની નગરી કાશીમાં ઊતરી આવ્યા અને ગંગાના ઘાટો પર અગણિત દીવા પ્રગટાવીને ઉત્સવ ઊજવ્યો. ત્યારથી કાશીમાં આ દિવસ દેવ દિવાળી તરીકે ઊજવાય છે, જ્યારે બધા ઘાટ દીવાઓથી ઝગમગી ઊઠે છે. આ જ પાવન દિવસે શીખ પરંપરામાં ગુરુ નાનક દેવજીનું પ્રકાશ પર્વ પણ શ્રદ્ધાથી ઊજવાય છે.

કારતકી પૂનમનો સંદેશ છે કે અહંકાર ગમે તેટલો ઊંચે ઊડે, ધર્મ આગળ તેને ઝૂકવું જ પડે છે. મહાદેવની કૃપાથી આપના જીવનનો દરેક અંધકાર દીવાઓની જેમ અજવાળામાં ફેરવાઈ જાય.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- સૂર્યોદય પહેલાં ગંગા કે કોઈ પવિત્ર નદી કે સરોવરમાં સ્નાન; ઘરે નહાવાના પાણીમાં થોડું ગંગાજળ ભેળવીને પણ સ્નાન કરાય છે.
- શિવલિંગ પર જળ અને બીલીપત્ર ચઢાવાય છે; ઘણા ઘરોમાં ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા અને સત્યનારાયણની કથા પણ થાય છે.
- સાંજે ઘાટ, મંદિર, તુલસી અને ઘરના દરવાજે દીપદાન કરાય છે; કાશીના ઘાટો પર દેવ દિવાળી ઊજવાય છે.
- અનાજ, વસ્ત્ર અને દીવાનું દાન શુભ મનાય છે. કારતક મહિનાનું સ્નાન-વ્રત આ જ દિવસે પૂરું થાય છે.
પૂજા વિધિ — સત્યનારાયણ પૂજા
ક્યારે કરવી
પૂનમના દિવસે, સંક્રાંતિએ અથવા કોઈ પણ શુભ પ્રસંગે — નવું ઘર, લગ્ન, નવી શરૂઆત. ઘણી વાર સાંજે.
શું જોઈએ (સામગ્રી)
- બાજોઠ અને પીળું વસ્ત્ર
- સત્યનારાયણ (વિષ્ણુ) ની છબી
- કળશ, આંબાના પાન, નાળિયેર
- કેળનાં પાન અથવા નાના થડ (શણગાર માટે)
- તુલસીનાં પાન
- પંચામૃત (દૂધ, દહીં, ઘી, મધ, સાકર)
- પ્રસાદ — લોટ અથવા રવાનો સવાયો શીરો, ફળ
- ચંદન, કંકુ, ચોખા, પીળાં ફૂલ
- ધૂપ, દીવો
- નાગરવેલનું પાન અને સોપારી
ક્રમવાર વિધિ
- સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરો. બાજોઠ ગોઠવી છબી સ્થાપિત કરો.
- આચમન અને સંકલ્પ કરો. ગણેશજી અને કળશનું પૂજન કરો.
- સત્યનારાયણનું પૂજન કરો — છબીને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવો, ચંદન, પીળાં ફૂલ, તુલસીનાં પાન અર્પણ કરો. મંત્ર: ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય.
- સત્યનારાયણની કથા સાંભળો અથવા વાંચો — પરંપરા મુજબ પાંચ અધ્યાયમાં.
- આરતી — "ૐ જય જગદીશ હરે".
- પ્રસાદ ધરાવો અને કુટુંબ તથા પડોશીઓમાં વહેંચો. પરંપરા મુજબ પ્રસાદ "સવાયા" માપમાં બનાવાય છે, જેમ કે સવા કિલો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
કારતકી પૂનમ 2026 ક્યારે છે?
કારતકી પૂનમ 2026 24 નવેમ્બર 2026, મંગળવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
કારતકી પૂનમ 2026 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
પૂનમ તિથિ 23 નવેમ્બર, 11:43 PM થી 24 નવેમ્બર, 8:24 PM સુધી; ચંદ્રોદય 5:34 PM (દિલ્હી)
કારતકી પૂનમ શા માટે ઉજવાય છે?
કારતકી પૂનમના દિવસે ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુરનાં ત્રણ ઊડતાં નગરોનો એક જ બાણથી અંત કર્યો હતો અને તેઓ ત્રિપુરારિ કહેવાયા.
ઘરે કારતકી પૂનમ ની પૂજા કેવી રીતે કરવી?
સ્વચ્છ બાજોઠ પર છબીઓ સ્થાપિત કરો, સંકલ્પ લો, પહેલા ગણેશજીનું અને પછી મુખ્ય દેવનું પૂજન કરો, ફૂલ, દીવો અને મીઠાઈ અર્પણ કરો, આરતી કરો અને પ્રસાદ વહેંચો. સંપૂર્ણ ક્રમવાર વિધિ અને સામગ્રીની યાદી આ પાના પર છે; તમારા કુટુંબની પરંપરા અલગ હોય તો તે પ્રમાણે કરો.
સ્રોત
ત્રિપુર વધની કથા શિવ પુરાણની રુદ્ર સંહિતાના યુદ્ધ ખંડમાં અને મહાભારતના કર્ણ પર્વમાં; કાશીની દેવ દિવાળી સ્થાનિક પરંપરા.