त्रिपुरारी पौर्णिमा — कथा आणि महत्त्व

त्रिपुरारी पौर्णिमा — कधी आहे
- 24 नोव्हेंबर 2026, मंगळवार
- 14 नोव्हेंबर 2027, रविवार
| पौर्णिमा तिथी | 23 नोव्हेंबर, 11:43 PM ते 24 नोव्हेंबर, 8:24 PM |
| चंद्रोदय | 5:41 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:51 AM · 5:59 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 24 नोव्हेंबर 2026
हा दिवस का साजरा करतात?
कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी शंकरांनी त्रिपुरासुराच्या तीन उडत्या नगरांचा एकाच बाणाने अंत केला, आणि ते त्रिपुरारी म्हणवले गेले. म्हणूनच या दिवसाला त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणतात. या विजयाच्या आनंदात देवांनी काशीत दिवे लावले, म्हणून हा दिवस देव दिवाळी म्हणूनही ओळखला जातो. या दिवशी पवित्र नदीत स्नान आणि दीपदान यांना मोठे महत्त्व आहे.
कथा
कथा अशी आहे की, तारकासुर नावाच्या असुराला तीन मुलगे होते, तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली. तिघांनीही ब्रह्मदेवांची कठोर तपश्चर्या केली. ब्रह्मदेव प्रकट झाले तेव्हा तिघांनी अमर होण्याचा वर मागितला. ब्रह्मदेव म्हणाले, जो जन्मला आहे त्याचा अंत निश्चित आहे, दुसरे काहीतरी मागा.

तेव्हा तिघा भावांनी चतुराईने वर मागितला. ते म्हणाले, आमच्यासाठी अशी तीन नगरे बनावीत, जी आकाशात उडत राहतील. एक सोन्याचे स्वर्गात, एक चांदीचे आकाशात आणि एक लोखंडाचे पृथ्वीवर. ही तिन्ही नगरे हजार वर्षांतून फक्त एकदाच एका रेषेत यावीत, आणि तेव्हाच कोणी एकाच बाणाने तिन्ही भेदू शकेल, नाहीतर आम्हाला कोणीही मारू शकणार नाही. ब्रह्मदेवांनी तथास्तु म्हटले, आणि असुरांचा शिल्पकार मय दानव याने ही तीन अद्भुत नगरे बांधली. यांनाच त्रिपुर असे म्हटले गेले.

वर मिळाल्यावर तिन्ही भाऊ गर्वाने फुगून गेले. ते आपल्या उडत्या नगरांसह हवे तिथे पोहोचायचे, आणि देवांना, ऋषींना आणि माणसांना छळायचे. दुःखी होऊन सगळे देव शंकरांना शरण गेले आणि त्यांनी रक्षणासाठी प्रार्थना केली.

शंकरांनी असुरांचा अंत करण्याचा निश्चय केला. तेव्हा सारी सृष्टी त्यांच्या युद्धाच्या तयारीला लागली. पृथ्वी त्यांचा रथ झाली, सूर्य आणि चंद्र त्या रथाची चाके झाले, आणि ब्रह्मदेव सारथी झाले. मेरू पर्वत धनुष्य झाला, वासुकी नाग त्याची दोरी झाले, आणि स्वतः भगवान विष्णू बाण बनून त्यात सामावले, ज्याच्या टोकावर अग्निदेव होते.

शंकर धीराने त्या क्षणाची वाट पाहत राहिले. कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी, तिन्ही नगरे एका रेषेत येताच, महादेवांनी एकच बाण सोडला. डोळ्याची पापणी लवते न लवते तोच तिन्ही नगरे जळून भस्म झाली, आणि असुरांची दहशत संपली. म्हणूनच शंकरांना त्रिपुरारी, म्हणजे त्रिपुराचे शत्रू, असे म्हणतात.

या विजयाने देव इतके प्रसन्न झाले की, ते शंकरांची नगरी काशी येथे उतरले, आणि गंगेच्या घाटांवर असंख्य दिवे लावून त्यांनी उत्सव साजरा केला. तेव्हापासून काशीत हा दिवस देव दिवाळी म्हणून साजरा होतो, जेव्हा सारे घाट दिव्यांनी उजळून निघतात. याच पवित्र दिवशी शीख परंपरेत गुरू नानक देवजींचा प्रकाशपर्वही श्रद्धेने साजरा केला जातो.

कार्तिक पौर्णिमेचा संदेश असा आहे की, अहंकार कितीही उंच उडाला, तरी धर्मापुढे त्याला झुकावेच लागते. महादेवांच्या कृपेने तुमच्या आयुष्यातील प्रत्येक अंधार दिव्यांसारखा प्रकाशात बदलून जावो.
कसा साजरा करतात
- सूर्योदयापूर्वी गंगेत किंवा एखाद्या पवित्र नदीत किंवा सरोवरात स्नान केले जाते. घरी अंघोळीच्या पाण्यात थोडे गंगाजल मिसळूनही स्नान केले जाते.
- शिवलिंगावर पाणी आणि बेलपत्र वाहिले जाते. पुष्कळ घरांमध्ये भगवान विष्णूंची पूजा आणि सत्यनारायणाची कथाही होते.
- संध्याकाळी घाटावर, मंदिरात, तुळशीजवळ आणि घराच्या दारात दीपदान केले जाते. काशीच्या घाटांवर देव दिवाळी साजरी होते.
- अन्न, वस्त्र आणि दिव्यांचे दान शुभ मानले जाते. कार्तिक महिन्याचे स्नानव्रत याच दिवशी पूर्ण होते.
पूजा विधी — सत्यनारायण पूजा
केव्हा करावी
पौर्णिमा, संक्रांत किंवा कोणत्याही शुभ प्रसंगी — नवीन घर, लग्न, नवी सुरुवात. बहुतेकदा संध्याकाळी.
काय लागेल (पूजा साहित्य)
- चौरंग आणि पिवळे वस्त्र
- सत्यनारायणाची (विष्णूची) प्रतिमा
- कलश, आंब्याची पाने, नारळ
- केळीची पाने किंवा लहान केळीचे खांब (सजावटीसाठी)
- तुळशीची पाने
- पंचामृत (दूध, दही, तूप, मध, साखर)
- प्रसाद — गव्हाच्या पिठाचा किंवा रव्याचा शिरा, फळे
- चंदन, कुंकू, अक्षता, पिवळी फुले
- उदबत्ती, दिवा
- विड्याची पाने आणि सुपारी
टप्प्याटप्प्याने
- स्नान करून स्वच्छ कपडे घाला. चौरंग मांडून त्यावर प्रतिमा ठेवा.
- आचमन आणि संकल्प करा. गणेशाची आणि कलशाची पूजा करा.
- सत्यनारायणाची पूजा करा — प्रतिमेला पंचामृताने स्नान घाला, चंदन, पिवळी फुले, तुळशीची पाने अर्पण करा. मंत्र: ॐ नमो भगवते वासुदेवाय.
- सत्यनारायणाची कथा ऐका किंवा वाचा — परंपरेनुसार पाच अध्यायांत.
- आरती — "ॐ जय जगदीश हरे".
- प्रसाद अर्पण करून कुटुंबीय आणि शेजाऱ्यांना वाटा. परंपरेनुसार प्रसाद "सव्वा" (एक आणि पाव) मापात बनवतात, उदा. सव्वा किलो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
त्रिपुरारी पौर्णिमा 2026 केव्हा आहे?
त्रिपुरारी पौर्णिमा 2026 24 नोव्हेंबर 2026, मंगळवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
त्रिपुरारी पौर्णिमा 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
पौर्णिमा तिथी 23 नोव्हेंबर, 11:43 PM ते 24 नोव्हेंबर, 8:24 PM; चंद्रोदय 5:41 PM (दिल्ली)
त्रिपुरारी पौर्णिमा का साजरा केला जातो?
कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी शंकरांनी त्रिपुरासुराच्या तीन उडत्या नगरांचा एकाच बाणाने अंत केला, आणि ते त्रिपुरारी म्हणवले गेले.
घरी त्रिपुरारी पौर्णिमा पूजा कशी करावी?
स्वच्छ चौरंगावर प्रतिमा मांडा, संकल्प करा, आधी गणेशाची आणि मग मुख्य देवतेची पूजा करा, फुले, दिवा आणि मिठाई अर्पण करा, आरती करा आणि प्रसाद वाटा. संपूर्ण विधी टप्प्याटप्प्याने आणि साहित्याची यादी या पानावर आहे; तुमच्या कुटुंबाची परंपरा वेगळी असल्यास तीच पाळा.
स्रोत
त्रिपुरवधाची कथा शिवपुराणात, रुद्र संहितेच्या युद्ध खंडात, आणि महाभारतात, कर्णपर्वात आहे; काशीची देव दिवाळी ही स्थानिक परंपरा आहे.