गंगा दशहरा — कथा आणि महत्त्व

गंगा दशहरा — कधी आहे
- 13 जून 2027, रविवार
| दशमी तिथी | 13 जून, 2:45 AM ते 14 जून, 2:13 AM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:00 AM · 7:17 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 13 जून 2027
हा दिवस का साजरा करतात?
ज्येष्ठ शुक्ल दशमीला गंगामाता स्वर्गातून पृथ्वीवर उतरल्या. राजा भगीरथांच्या तपश्चर्येमुळे आलेल्या गंगामातेमुळे त्यांच्या पूर्वजांचा उद्धार झाला. दशहरा म्हणजे दहा पापे हरण करणारी, म्हणून या दिवशी गंगास्नानाला आणि दानाला विशेष महत्त्व आहे.
कथा
कथा अशी आहे की, अयोध्येत सूर्यवंशातले पराक्रमी राजा सगर होऊन गेले. त्यांनी अश्वमेध यज्ञ केला आणि यज्ञाचा घोडा सोडला. देवराज इंद्रांना चिंता वाटली आणि त्यांनी तो घोडा गुपचूप पाताळात कपिल मुनींच्या आश्रमाजवळ बांधून ठेवला. राजा सगरांचे साठ हजार पुत्र घोडा शोधत शोधत, पृथ्वी खणत खणत तिथवर जाऊन पोहोचले.

घोडा पाहून त्यांनी ध्यानाला बसलेल्या कपिल मुनींनाच चोर समजले आणि त्यांचा अपमान करू लागले. मुनींनी डोळे उघडले, तेव्हा त्यांच्या तेजाने ते सगळे भस्म झाले. पुढे सगरांचे नातू अंशुमान यांनी नम्रपणे मुनींना प्रसन्न केले आणि घोडा परत मिळवला. मुनींनी सांगितले की या पूर्वजांचा उद्धार फक्त स्वर्गातील गंगेच्या पवित्र जलानेच होईल.

अंशुमान आणि मग त्यांचे पुत्र दिलीप यांनी आयुष्यभर तप केले, पण गंगा अवतरल्या नाहीत. मग दिलीपांचे पुत्र भगीरथ यांनी राजपाट सोडून हिमालयात कठोर तपश्चर्या केली. ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले आणि गंगेला पृथ्वीवर पाठवायला तयार झाले. पण एक काळजी होती. स्वर्गातून उतरणाऱ्या गंगेचा वेग इतका प्रचंड होता की पृथ्वीला तो सहन झाला नसता.

तेव्हा भगीरथांनी भगवान शंकरांची आराधना केली. भोलेनाथ प्रसन्न होऊन म्हणाले, मी गंगेला धारण करीन. गंगा पूर्ण वेगाने उतरल्या, तेव्हा शंकरांनी त्यांना आपल्या जटांमध्ये सामावून घेतले. गंगा बराच काळ जटांमध्येच फिरत राहिल्या. मग भगीरथांच्या प्रार्थनेवरून शंकरांनी एक कोमल धारा पृथ्वीवर सोडली. तो दिवस ज्येष्ठ शुक्ल दशमीचा होता.

पुढे भगीरथांचा रथ चालला आणि त्यांच्या मागोमाग गंगा निघाल्या. वाटेत जह्नू ऋषींचा आश्रम पाण्यात बुडाला, तेव्हा ऋषींनी गंगेला पिऊन टाकले, आणि मग भगीरथांच्या विनंतीवरून त्यांना मुक्त केले. तेव्हापासून गंगेला जाह्नवी म्हणतात. शेवटी जिथे सगरपुत्रांची राख होती, तिथे गंगा पोहोचल्या. गंगेच्या स्पर्शाने साठ हजार पुत्रांना मुक्ती मिळाली. भगीरथांमुळे गंगेला भागीरथी म्हणतात, आणि आजही मोठ्या चिकाटीच्या प्रयत्नाला भगीरथ प्रयत्न म्हणतात.

परंपरा सांगते की गंगा दशहरा दहा प्रकारची पापे हरण करतो, तीन शरीराची, चार वाणीची आणि तीन मनाची. न दिलेली दुसऱ्याची वस्तू घेणे, हिंसा करणे आणि मर्यादा मोडणे ही शरीराची पापे आहेत. कठोर बोलणे, खोटे बोलणे, चहाडी करणे आणि निरर्थक बडबड करणे ही वाणीची पापे आहेत. दुसऱ्याच्या धनाचा लोभ धरणे, कोणाचे वाईट चिंतणे आणि चुकीच्या गोष्टीवर अडून राहणे ही मनाची पापे आहेत. गंगामाता आपल्या सगळ्यांचे तन, मन आणि वाणी निर्मळ करोत.
कसा साजरा करतात
- सकाळी गंगेत किंवा एखाद्या पवित्र नदीत स्नान करावे. घरी असाल तर अंघोळीच्या पाण्यात गंगाजल मिसळावे.
- गंगामाता आणि भगवान शंकरांची पूजा करावी. परंपरेत फुले, दिवे आणि फळे अशा वस्तू दहा दहाच्या संख्येने अर्पण केल्या जातात.
- पाण्याने भरलेला माठ, पंखा, छत्री, सातू, फळे आणि धान्य यांचे दान करावे.
- संध्याकाळी घाटांवर गंगा आरती होते. घरी दीपदान करून गंगा स्तोत्राचे पठण करता येते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गंगा दशहरा 2027 केव्हा आहे?
गंगा दशहरा 2027 13 जून 2027, रविवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
गंगा दशहरा 2027 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
दशमी तिथी 13 जून, 2:45 AM ते 14 जून, 2:13 AM (दिल्ली)
गंगा दशहरा का साजरा केला जातो?
ज्येष्ठ शुक्ल दशमीला गंगामाता स्वर्गातून पृथ्वीवर उतरल्या.
स्रोत
गंगावतरणाची कथा वाल्मीकी रामायणाच्या बालकांडात आणि भागवत पुराणाच्या नवव्या स्कंधात; गंगा दशहरा आणि दहा पापांच्या हरणाचे वर्णन स्कंद पुराणासह पुराणांमध्ये आणि परंपरेत.