મકરસંક્રાંતિ — કથા અને મહત્ત્વ

મકરસંક્રાંતિ — ક્યારે છે
- 15 જાન્યુઆરી 2027, શુક્રવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
આ દિવસે સૂર્યદેવ ધન રાશિમાંથી મકર રાશિમાં પ્રવેશે છે અને તેમની ઉત્તરાયણ યાત્રા શરૂ થાય છે. શાસ્ત્રોમાં ઉત્તરાયણને દેવતાઓનો દિવસ અને સૌથી શુભ સમય માનવામાં આવ્યો છે. એટલે જ આ સ્નાન, દાન અને તલ-ગોળની મીઠાશ વહેંચવાનો તહેવાર છે.
કથા
કથા પ્રમાણે સૂર્યદેવ વર્ષભર બાર રાશિઓમાં ફરે છે. જે દિવસે તેઓ મકર રાશિમાં આવે છે, એ દિવસથી તેમનો રથ ઉત્તર દિશા તરફ વળી જાય છે. એને ઉત્તરાયણ કહે છે. માન્યતા છે કે ઉત્તરાયણના છ મહિના દેવતાઓનો દિવસ છે, એટલે આ સમયમાં કરેલું દરેક શુભ કામ વિશેષ ફળ આપે છે. મકર રાશિના સ્વામી શનિદેવ છે, જે સૂર્યના જ પુત્ર છે. લોકકથા કહે છે કે આ દિવસે સૂર્યદેવ પોતાના પુત્રને ઘેર જાય છે, અને શનિદેવે કાળા તલથી પિતાનું સ્વાગત કર્યું હતું. ત્યારથી આ દિવસે તલનું આટલું મહત્ત્વ છે.

મહાભારતની એક કથા આ દિવસનો મહિમા કહે છે. પિતામહ ભીષ્મને પોતાના પિતા પાસેથી ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન મળ્યું હતું, એટલે કે તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી જ દેહ છોડી શકતા હતા. કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં અર્જુનનાં બાણોથી ઘાયલ થઈને તેઓ પડ્યા, ત્યારે બાણોની શય્યા પર સૂઈ ગયા. એ વખતે સૂર્ય દક્ષિણાયનમાં હતા.

ભીષ્મે નક્કી કર્યું કે તેઓ ઉત્તરાયણ આવે ત્યાં સુધી રાહ જોશે. ઘણાં અઠવાડિયાં તેઓ એ જ શય્યા પર રહ્યા, અને આ દરમિયાન તેમણે યુધિષ્ઠિરને રાજધર્મ અને જીવનનું જ્ઞાન આપ્યું. જ્યારે સૂર્ય ઉત્તરાયણ થયા, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણનાં દર્શન કરતાં કરતાં તેમણે શાંતિથી દેહ છોડ્યો. એટલે જ ઉત્તરાયણને આટલું પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

બીજી કથા ગંગા મૈયાની છે. રાજા સગરે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો, પણ ઇન્દ્રએ યજ્ઞનો ઘોડો ચોરીને કપિલ મુનિના આશ્રમ પાસે બાંધી દીધો. સગરના સાઠ હજાર પુત્રો ઘોડો શોધતા શોધતા ત્યાં પહોંચ્યા અને ધ્યાનમાં બેઠેલા મુનિ પર જ ચોરીનો આરોપ મૂકવા લાગ્યા. મુનિએ આંખો ખોલી તો તેમના તેજથી એ બધા ભસ્મ થઈ ગયા.

ઘણી પેઢીઓ પછી રાજા ભગીરથે પોતાના પૂર્વજોની મુક્તિ માટે કઠોર તપ કર્યું. તેમની તપસ્યાથી ગંગા મૈયા સ્વર્ગમાંથી ઊતર્યાં, ભગવાન શિવે તેમને પોતાની જટામાં ધારણ કર્યાં, અને પછી ગંગાજી ભગીરથના રથની પાછળ પાછળ ચાલ્યાં. માન્યતા છે કે મકરસંક્રાંતિના દિવસે જ ગંગાજી કપિલ મુનિના આશ્રમે પહોંચીને સાગરમાં મળ્યાં અને સગરના પુત્રોને મુક્તિ મળી. એ જ સ્થાન આજે ગંગાસાગર છે, જ્યાં આ દિવસે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ ડૂબકી લગાવે છે.

આ તહેવાર આખા ભારતમાં જુદા જુદા નામે ઊજવાય છે, તમિલનાડુમાં પોંગલ, પંજાબમાં તેની આગલી સાંજે લોહડી, અને ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણની પતંગો. મહારાષ્ટ્રમાં લોકો તલ-ગોળ આપીને કહે છે, તલ-ગોળ લો અને મીઠું મીઠું બોલો.

મકરસંક્રાંતિનો સંદેશ છે કે જેમ સૂર્ય અંધારામાંથી અજવાળા તરફ વળે છે, તેમ આપણે પણ કડવાશ છોડીને મીઠાશ તરફ આગળ વધીએ. સૂર્યદેવ સૌના જીવનમાં નવો પ્રકાશ ભરે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- સવારે પવિત્ર નદીમાં કે ઘરે સ્નાન કરીને સૂર્યદેવને પાણીમાં લાલ ફૂલ અને તલ નાખીને અર્ઘ્ય અપાય છે.
- તલ-ગોળના લાડુ અને ખીચડી બનાવાય છે; ઉત્તર ભારતમાં તેને ખીચડી પર્વ પણ કહે છે.
- તલ, ગોળ, ખીચડી, ધાબળા અને અનાજનું દાન આ દિવસે વિશેષ પુણ્યનું મનાય છે.
- પ્રયાગમાં માઘ મેળો અને બંગાળમાં ગંગાસાગર મેળો ભરાય છે. આ તહેવાર સામાન્ય રીતે ચૌદ કે પંદર જાન્યુઆરીએ આવે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
મકરસંક્રાંતિ 2027 ક્યારે છે?
મકરસંક્રાંતિ 2027 15 જાન્યુઆરી 2027, શુક્રવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
મકરસંક્રાંતિ શા માટે ઉજવાય છે?
આ દિવસે સૂર્યદેવ ધન રાશિમાંથી મકર રાશિમાં પ્રવેશે છે અને તેમની ઉત્તરાયણ યાત્રા શરૂ થાય છે.
સ્રોત
ભીષ્મની ઉત્તરાયણની પ્રતીક્ષા મહાભારતના ભીષ્મ પર્વ અને અનુશાસન પર્વમાં; ગંગા અવતરણ વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડ અને ભાગવત પુરાણમાં; ગંગાસાગર અને સંક્રાંતિનો સંબંધ તથા શનિ-સૂર્યની તલવાળી કથા લોકપરંપરામાં.