चंपाषष्ठी व्रत कथा
चंपाषष्ठी — कधी आहे
- 15 डिसेंबर 2026, मंगळवार
- 4 डिसेंबर 2027, शनिवार
| षष्ठी तिथी | 14 डिसेंबर, 7:17 PM ते 15 डिसेंबर, 9:20 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 7:03 AM · 6:03 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 15 डिसेंबर 2026
हा दिवस का साजरा करतात?
मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठीला चंपाषष्ठी साजरी होते. भगवान शंकरांचा अवतार असलेल्या मल्हारी मार्तंडाने, म्हणजे आपल्या खंडेरायाने, मणी आणि मल्ल या दैत्यांवर मिळवलेल्या विजयाचा हा दिवस आहे. प्रतिपदेपासून षष्ठीपर्यंत खंडोबाचे नवरात्र चालते, आणि जेजुरी गडावर भंडाऱ्याच्या उधळणीने सगळी सोन्याची जेजुरी पिवळीधम्मक होते.
कथा
कथा अशी आहे की कृतयुगात मणी आणि मल्ल नावाचे दोन दैत्य बंधू होते. त्यांनी वर्षानुवर्षे कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करून घेतले, आणि कुणीही आपला पराभव करू शकणार नाही असा वर मिळवला. वर मिळताच त्यांचा स्वभाव पालटला. उन्मत्त होऊन ते पृथ्वीवर धुमाकूळ घालू लागले. गावे उद्ध्वस्त केली, यज्ञ मोडले, आणि तप करणाऱ्या ऋषीमुनींचे आश्रमसुद्धा सोडले नाहीत. सगळीकडे भीतीचे सावट पसरले.
त्रस्त झालेले सप्तर्षी देवांसोबत कैलासावर भगवान शंकरांना शरण गेले. ब्रह्मदेवांच्या वराच्या आड लपून मणी-मल्ल धर्म कसा पायदळी तुडवत आहेत, आणि कोणताही देव त्यांच्यापुढे कसा टिकत नाही, हे त्यांनी सांगितले. ऋषींचे दुःख ऐकून महादेवांचा क्रोध जागा झाला. ते म्हणाले, वर मिळवून निरपराधांना छळणाऱ्यांचा अहंकार आता संपलाच म्हणून समजा. मी स्वतः त्यांचा सामना करीन.
तेव्हा भगवान शंकरांनी मार्तंड भैरवाचे रूप घेतले, सूर्यासारखे तेजस्वी आणि सोन्यासारखे झळाळणारे. सर्वांगाला हळदीचा लेप, कपाळावर चंद्रकोर, तीन नेत्र आणि हातात खड्ग. खड्ग धारण केल्यामुळेच त्यांना खंडेराय आणि खंडोबा म्हणतात. घोड्यावर स्वार होऊन ते सात कोटी गणांचे सैन्य घेऊन निघाले. भक्त आजही येळकोटचा गजर करतात, तो याच सात कोटी सैन्याची आठवण मानला जातो.
मार्गशीर्ष शुद्ध प्रतिपदेपासून घनघोर युद्ध सुरू झाले. दैत्यांनी मायेने रूपे बदलली, कपट केले, पण मार्तंड भैरवापुढे त्यांचे काहीच चालले नाही. सहा दिवस युद्ध चालले. षष्ठीच्या दिवशी भैरवाने मणीच्या छातीवर प्रहार करून त्याला धरणीवर पाडले. पडताक्षणी मणीचा अहंकार गळून पडला. पश्चात्ताप होऊन त्याने आपला पांढरा घोडा देवाला अर्पण केला आणि विनवले, देवा, मला तुमच्या चरणांजवळ जागा द्या. देवाने त्याला क्षमा करून आपल्याजवळ स्थान दिले.
मग मल्लाची पाळी आली. तोही भैरवाच्या प्रहारांपुढे हरला. शेवटच्या क्षणी त्याने मागितले की माझे नाव तुमच्या नावासोबत कायम जोडलेले राहू दे. देवाने तेही मान्य केले. म्हणूनच खंडोबाला मल्हारी म्हणतात, म्हणजे मल्लाचा अरी, मल्लाला जिंकणारा, आणि मल्हारी मार्तंड म्हणून त्यांची पूजा होते. असे सांगतात की विजय होताच देवांनी आकाशातून चाफ्याच्या फुलांचा वर्षाव केला, आणि म्हणून या तिथीला चंपाषष्ठी हे नाव पडले.
मणी-मल्लावरच्या विजयानंतर मल्हारी मार्तंड भक्तांच्या रक्षणासाठी पृथ्वीवरच राहिले, आणि महाराष्ट्रातल्या असंख्य घराण्यांचे कुलदैवत झाले. जेजुरी गड हे त्यांचे सगळ्यात प्रसिद्ध स्थान, जिथे इतका भंडारा उधळला जातो की तिला सोन्याची जेजुरी म्हणतात. ही कथा सांगते की वराचा आणि शक्तीचा माज शेवटी उतरतोच, आणि जो नम्र होऊन क्षमा मागतो त्यालाही देव जवळ करतो. खंडेरायाची कृपा सगळ्यांवर राहो. येळकोट येळकोट जय मल्हार.
कसा साजरा करतात
- प्रतिपदेला घटस्थापना करून खंडोबाचे सहा दिवसांचे नवरात्र बसवले जाते; देवघरात नंदादीप तेवत ठेवला जातो आणि मल्हारी माहात्म्याचे किंवा मार्तंड स्तोत्राचे पठण होते.
- तळी भरण्याच्या विधीत ताम्हनात विडा, सुपारी, नारळ आणि भंडारा ठेवून 'येळकोट येळकोट जय मल्हार' असा गजर करत ती तीनदा उचलली जाते.
- जेजुरीसह सगळ्या खंडोबा मंदिरांत भंडाऱ्याची उधळण होते, आणि रात्री जागरण-गोंधळ घातला जातो.
- षष्ठीला उपवास सोडताना वांग्याचे भरीत, बाजरीचा रोडगा किंवा भाकरी आणि पुरणाचा नैवेद्य दाखवला जातो; अनेक घरांत चातुर्मासात वर्ज्य केलेली वांगी आणि कांदा याच नैवेद्यापासून पुन्हा खायला सुरुवात होते.
- खंडोबाचे सोबती मानल्या जाणाऱ्या कुत्र्यांनाही नैवेद्याचा घास दिला जातो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
चंपाषष्ठी 2026 केव्हा आहे?
चंपाषष्ठी 2026 15 डिसेंबर 2026, मंगळवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
चंपाषष्ठी 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
षष्ठी तिथी 14 डिसेंबर, 7:17 PM ते 15 डिसेंबर, 9:20 PM (दिल्ली)
चंपाषष्ठी का साजरा केला जातो?
मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठीला चंपाषष्ठी साजरी होते.
स्रोत
मणी-मल्ल आणि मार्तंड भैरवाची कथा 'मल्हारी माहात्म्य' या ग्रंथात आहे, जो स्वतःला ब्रह्मांड पुराणाचा भाग म्हणवतो, तसेच महाराष्ट्र-कर्नाटकच्या लोकपरंपरेत; कथेचे तपशील आवृत्तीनुसार वेगवेगळे आढळतात.