वसंत पंचमी — कथा आणि महत्त्व

वसंत पंचमी — कधी आहे
- 11 फेब्रुवारी 2027, गुरुवार
| पंचमी तिथी | 11 फेब्रुवारी, 3:05 AM ते 12 फेब्रुवारी, 3:19 AM |
| पूजा मुहूर्त | 7:09 AM – 12:53 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 7:09 AM · 6:37 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 11 फेब्रुवारी 2027
हा दिवस का साजरा करतात?
माघ शुक्ल पंचमी हा विद्या, वाणी आणि संगीताची देवी सरस्वतीमाता यांचा प्रकटदिन मानला जातो. याच दिवसापासून ऋतुराज वसंताचे स्वागत होते. म्हणून या दिवशी सरस्वतीपूजन होते, पिवळी वस्त्रे परिधान केली जातात आणि मुलांचा विद्यारंभ केला जातो.
कथा
कथा अशी आहे की भगवान विष्णूंच्या आज्ञेने ब्रह्मदेवांनी सृष्टीची रचना केली, तेव्हा त्यांनी पृथ्वी, आकाश, झाडेझुडपे, पशुपक्षी आणि माणसे, सगळे निर्माण केले. पण आपली रचना पाहून त्यांचे मन समाधानी झाले नाही. सगळे काही होते, पण चारी बाजूंना गाढ शांतता होती. ना नद्यांचा खळखळाट, ना पक्ष्यांचा किलबिलाट, ना माणसाच्या मुखात वाणी. सारी सृष्टी जणू उदास आणि मूक उभी होती.

ब्रह्मदेवांनी विचार केला आणि आपल्या कमंडलूतून पाणी घेऊन पृथ्वीवर शिंपडले. त्या पाण्यातून एक दिव्य प्रकाश उमटला, आणि त्यातून एक अतिशय सुंदर देवी प्रकट झाल्या. त्यांना चार हात होते. एका हातात वीणा, दुसऱ्यात ग्रंथ, तिसऱ्यात माळ होती आणि चौथा हात वर देण्याच्या मुद्रेत होता. त्यांची वस्त्रे शुभ्र होती आणि मुखावर शांत हास्य होते.

ब्रह्मदेवांनी देवीला प्रणाम केला आणि विनंती केली, हे देवी, या मूक सृष्टीला स्वर द्या. देवीने आपल्या वीणेच्या तारा छेडल्या. वीणेचा मधुर स्वर घुमताच सारी सृष्टी जागी झाली. नद्या खळखळत वाहू लागल्या, वाऱ्यात सळसळ आली, पक्षी गाऊ लागले आणि माणसांना बोलण्यासाठी वाणी मिळाली. ब्रह्मदेवांनी प्रसन्न होऊन त्यांना सरस्वती हे नाव दिले. वाणीची देवी असल्याने त्यांना वागीश्वरी, वीणावादिनी आणि शारदा असेही म्हणतात.

आणखी एक मान्यता अशी की भगवान श्रीकृष्णांनी सर्वात आधी माघ शुक्ल पंचमीला सरस्वतीदेवीची पूजा केली आणि वर दिला की या दिवशी संपूर्ण जगात त्यांची आराधना होईल. तेव्हापासून हा दिवस सरस्वतीपूजनाचा दिवस झाला. बंगाल, ओडिशा आणि बिहारमध्ये या दिवशी मंडप सजतात आणि विद्यार्थी मोठ्या उत्साहाने देवीची पूजा करतात.

हा दिवस वसंत ऋतूच्या आगमनाचाही आहे. शेतांमध्ये मोहरीची पिवळी फुले डोलतात, आंब्याच्या झाडांना मोहोर येऊ लागतो आणि हवा आल्हाददायक होते. या पिवळ्या छटेमुळेच या दिवशी पिवळी वस्त्रे घातली जातात आणि पिवळे पदार्थ केले जातात. घरोघरी पुस्तके, लेखणी आणि वाद्ये देवीच्या चरणांशी ठेवली जातात, आणि लहान मुलांकडून पहिले अक्षर लिहून घेतले जाते.

वसंत पंचमी आपल्याला शिकवते की ज्ञान आणि मधुर वाणी हेच जीवनातील सर्वात मोठे धन आहे. सरस्वतीमाता तुमची बुद्धी निर्मळ करो आणि तुमच्या घरात ज्ञान आणि संगीताचा वास राहो.
कसा साजरा करतात
- सकाळी स्नान करून पिवळी किंवा पांढरी वस्त्रे घातली जातात आणि सरस्वतीदेवीच्या मूर्तीला किंवा चित्राला पिवळी फुले, हळद, अक्षता आणि चंदन अर्पण केले जाते.
- पुस्तके, लेखणी आणि वाद्ये देवीसमोर ठेवून त्यांची पूजा केली जाते. अनेक ठिकाणी या दिवशी अभ्यासाऐवजी फक्त पूजा होते.
- लहान मुलांचा विद्यारंभ केला जातो, म्हणजे त्यांच्याकडून पहिल्यांदा अक्षरे लिहून घेतली जातात.
- नैवेद्यात केशरी किंवा पिवळा भात, बुंदी, बोरे आणि पिवळी मिठाई अर्पण केली जाते. सरस्वती वंदना किंवा कुन्देन्दु तुषारहार धवला या श्लोकाचे पठण होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वसंत पंचमी 2027 केव्हा आहे?
वसंत पंचमी 2027 11 फेब्रुवारी 2027, गुरुवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
वसंत पंचमी 2027 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
पंचमी तिथी 11 फेब्रुवारी, 3:05 AM ते 12 फेब्रुवारी, 3:19 AM; पूजा मुहूर्त 7:09 AM – 12:53 PM (दिल्ली)
वसंत पंचमी का साजरा केला जातो?
माघ शुक्ल पंचमी हा विद्या, वाणी आणि संगीताची देवी सरस्वतीमाता यांचा प्रकटदिन मानला जातो.
स्रोत
सरस्वतीपूजन आणि श्रीकृष्णांनी केलेल्या पहिल्या पूजेचे वर्णन ब्रह्मवैवर्त पुराणाच्या प्रकृती खंडात; ब्रह्मदेवांच्या कमंडलूतील पाण्यातून सरस्वती प्रकट झाल्याची कथा लोकपरंपरेत प्रचलित रूप आहे, तर पुराणांमध्ये सरस्वती ब्रह्मदेवांपासून उत्पन्न झाल्याचे सांगितले आहे.