MythraanMYTHRAAN
ગુજરાતી ▾
हिंदीEnglishবাংলাमराठीతెలుగుதமிழ்ಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆ
AndroidiOS

કોણાર્કના સૂર્યદેવ: સામ્બની બાર વર્ષની તપસ્યા અને ચંદ્રભાગાના સૂર્ય

કોણાર્ક, પુરી (ઓડિશા)

કોણાર્કના સૂર્યદેવ: સામ્બની બાર વર્ષની તપસ્યા અને ચંદ્રભાગાના સૂર્ય
કથા સાંભળોવર્ણન હિન્દીમાં

ઓડિશાના પુરી જિલ્લામાં દરિયાકિનારે ઊભેલું કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર પથ્થરમાં ઘડાયેલો સૂર્યદેવનો રથ છે, જે તેરમી સદીમાં ગંગ વંશના રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમે બંધાવ્યો હતો. પરંપરા કહે છે કે આ કિનારે ઘણા પહેલાંથી સૂર્યની ઉપાસના થતી આવી હતી અને અહીં શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર સાંબે તપ કરીને આરોગ્ય મેળવ્યું હતું. મંદિર આજે ખંડેર છે, છતાં મહા મહિનાની સાતમે લાખો લોકો અહીં ચંદ્રભાગાના કિનારે સૂર્યને અર્ઘ્ય આપવા પહોંચે છે.

દ્વારકામાં શ્રીકૃષ્ણના પુત્ર સાંબ પોતાના રૂપ માટે જાણીતા હતા, અને એ જ રૂપ ધીમે ધીમે તેમની અંદર અભિમાન બનીને બેસી ગયું. એક દિવસ સભામાં તેમણે દુર્વાસા ઋષિના દૂબળા શરીર અને તેમના વેશની મજાક ઉડાવી. ઋષિએ ફક્ત એટલું કહ્યું કે જે દેહ પર તને આટલો ગર્વ છે, એ જ તને શીખવશે. થોડા જ દિવસોમાં સાંબનું શરીર એવા રોગથી ઘેરાઈ ગયું, જેના પર કોઈ ઔષધ અસર કરતું નહોતું.

કોણાર્કના સૂર્યદેવ — 1

સાંબ પોતાના પિતા પાસે ગયા. શ્રીકૃષ્ણે તેમને દોષથી બચાવ્યા નહીં, માર્ગ બતાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે દેહના સ્વામી સૂર્યદેવ છે, આરોગ્ય તેમના જ હાથમાં છે, એટલે નગર છોડો અને તેમના શરણે જાઓ. સાંબે રાજકુમારનો ઠાઠ ઉતાર્યો અને પૂર્વ દિશામાં દરિયા તરફ ચાલી નીકળ્યા.

કોણાર્કના સૂર્યદેવ — 2

ચાલતાં ચાલતાં તેઓ એક એવા વનમાં પહોંચ્યા જેનું નામ મિત્રવન હતું, કારણ કે મિત્ર સૂર્યનું જ એક નામ છે. ત્યાં જ ચંદ્રભાગા નદી આવીને સમુદ્રને મળતી હતી. સાંબે ત્યાં જ રોકાવાનો નિશ્ચય કર્યો અને પોતાનો નિયમ બાંધી લીધો, કે રોજ પરોઢ થતાં પહેલાં નદીમાં ઊતરશે અને ઊગતા સૂર્ય તરફ મોં રાખીને ઊભા રહેશે.

કોણાર્કના સૂર્યદેવ — 3

એક વર્ષ વીત્યું, પછી બીજું, પછી કેટલાંય. ન કોઈ દર્શન થયાં, ન કોઈ અવાજ આવ્યો. શરીર વધુ દૂબળું થયું, ખારા પવને ચામડીને વધુ કઠોર કરી, પણ સાંબે નિયમ ન છોડ્યો. બાર વર્ષ સુધી તેઓ એ જ કિનારે, એ જ સમયે, એ જ દિશામાં ઊભા રહેતા રહ્યા.

કોણાર્કના સૂર્યદેવ — 4

ત્યારે સૂર્યદેવ પ્રસન્ન થયા અને સાંબનો દેહ ફરી નિર્મળ થઈ ગયો. કહેવાય છે કે એ જ સવારે સ્નાન કરતી વખતે તેમને ચંદ્રભાગાના જળમાં સૂર્યદેવની એક પ્રતિમા મળી, જેના વિશે પરંપરા કહે છે કે તેને વિશ્વકર્માએ સૂર્યના પોતાના તેજમાંથી ઘડી હતી. સાંબે એ જ કિનારે તેની સ્થાપના કરી, અને એ ભૂમિ સૂર્યની ભૂમિ, અર્ક ક્ષેત્ર કહેવાઈ.

કોણાર્કના સૂર્યદેવ — 5

સદીઓ પછી, લગભગ ઈસવીસન બારસો પચાસમાં, ગંગ વંશના રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમે આ જ કિનારે એવું મંદિર બંધાવ્યું જેવું પહેલાં કોઈએ જોયું નહોતું. આખું મંદિર સૂર્યદેવનો રથ છે, જેની બંને બાજુ પથ્થરનાં ચોવીસ વિશાળ પૈડાં છે અને આગળ સાત ઘોડા તેને ખેંચે છે. પૈડાંના આરા એવા ઘડાયા છે કે કહેવાય છે, તેમના પડછાયા પરથી દિવસનો સમય વાંચી શકાય છે.

કોણાર્કના સૂર્યદેવ — 6

સમય અને સમુદ્રે આ રથને છોડ્યો નહીં. ઉપરનું વિશાળ શિખર પડી ગયું, સમુદ્ર પાછો હટી ગયો અને ચંદ્રભાગા રેતી નીચે દટાઈ ગઈ. દૂરથી તેનું કાળું પડતું માળખું જોઈને યુરોપના ખલાસીઓ તેને કાળો પેગોડા કહેતા અને દરિયામાં પોતાનો માર્ગ ઓળખતા. આજે મુખ્ય ગર્ભગૃહમાં નિત્ય પૂજા થતી નથી, મંદિર એક ભવ્ય ખંડેરની જેમ ઊભું છે.

કોણાર્કના સૂર્યદેવ — 7

અને છતાં પરંપરા તૂટી નહીં. મહા સુદ સાતમની વહેલી સવારે, અંધારામાં જ, લાખો લોકો ચંદ્રભાગાના કિનારે પહોંચે છે, પાણીમાં ઊતરે છે અને સૂર્યના પહેલા પ્રકાશની રાહ જુએ છે, બરાબર જેમ સાંબ ઊભા રહેતા હતા. પથ્થરનું મંદિર ભલે પડી ગયું, પણ સવારે ઊઠીને સૂર્યની સામે ઊભા રહેવાની ટેવ છૂટી નહીં. કથા એ જ કહે છે કે સૂર્ય કોઈને તેનું નામ કે ઊંચ-નીચ પૂછતો નથી, તે દરરોજ સવારે સૌ પર એકસરખો પ્રકાશ પાથરીને પાછો આવે છે, અને એ જ તેનું સૌથી મોટું વરદાન છે.

સ્રોત

સામ્બની કથા સામ્બ પુરાણમાં મળે છે અને જુદા જુદા ગ્રંથોમાં તેના રૂપો બદલાય છે. વિદ્વાનો સામ્બ પુરાણના મિત્રવનને મુલતાન સાથે જોડે છે, જ્યારે ઓડિશાની પરંપરા તેને કોણાર્કની ચંદ્રભાગા માને છે. પદ્મ પુરાણ કોણાર્કને અર્ક ક્ષેત્ર કહે છે અને માઘ સપ્તમીના સ્નાનનું વિધાન બ્રહ્મ પુરાણમાં બતાવ્યું છે. મંદિર લગભગ બારસો પચાસ ઈસવી સનમાં ગંગ વંશના રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમે બંધાવ્યું, એ ઇતિહાસથી પ્રમાણિત છે.

વધુ કથાઓ

કથાઓ જુઓ અને સાંભળો — મફત ઍપડાઉનલોડApp Store