कोणार्कचे सूर्यदेव: सांबाचे बारा वर्षांचे तप आणि चंद्रभागेचा सूर्य
कोणार्क, पुरी (ओडिशा)

ओडिशाच्या पुरी जिल्ह्यात समुद्रकिनारी उभे असलेले कोणार्कचे सूर्यमंदिर म्हणजे दगडात घडवलेला सूर्यदेवाचा रथ आहे, जो तेराव्या शतकात गंग वंशातील राजा पहिले नरसिंहदेव यांनी बांधला. परंपरा सांगते की या किनाऱ्यावर फार पूर्वीपासून सूर्याची उपासना होत आली होती आणि इथे श्रीकृष्णाचे पुत्र सांब यांनी तप करून आरोग्य मिळवले होते. मंदिर आज भग्नावस्थेत आहे, तरीही माघ महिन्यातील सप्तमीला लाखो लोक इथे चंद्रभागेच्या तीरावर सूर्याला अर्घ्य द्यायला येतात.
द्वारकेत श्रीकृष्णाचे पुत्र सांब आपल्या रूपासाठी ओळखले जात, आणि हेच रूप हळूहळू त्यांच्या मनात अहंकार बनून बसले. एके दिवशी सभेत त्यांनी दुर्वास ऋषींच्या कृश देहाची आणि वेशाची थट्टा केली. ऋषी एवढेच म्हणाले, ज्या देहाचा तुला इतका गर्व आहे, तोच देह तुला धडा शिकवेल. काही दिवसांतच सांबांच्या शरीराला असा रोग जडला, ज्यावर कोणतेही औषध लागू पडत नव्हते.

सांब आपल्या पित्याकडे गेले. श्रीकृष्णांनी त्यांना दोषातून वाचवले नाही, मार्ग दाखवला. ते म्हणाले, देहाचे स्वामी सूर्यदेव आहेत, आरोग्य त्यांच्याच हातात आहे, म्हणून नगर सोडा आणि त्यांना शरण जा. सांबांनी राजकुमाराचा थाट उतरवला आणि पूर्वेकडे समुद्राच्या दिशेने निघाले.

चालता चालता ते एका वनात पोहोचले, ज्याचे नाव मित्रवन होते, कारण मित्र हे सूर्याचेच एक नाव आहे. तिथेच चंद्रभागा नदी समुद्राला येऊन मिळत असे. सांबांनी तिथेच राहायचे ठरवले आणि स्वतःला एक नियम घालून घेतला, की रोज पहाट होण्याआधी नदीत उतरायचे आणि उगवत्या सूर्याकडे तोंड करून उभे राहायचे.

एक वर्ष गेले, मग दुसरे, मग कितीतरी. ना कोणते दर्शन झाले, ना कोणता आवाज आला. शरीर आणखी क्षीण झाले, खाऱ्या वाऱ्याने त्वचा आणखी कठोर केली, पण सांबांनी नियम सोडला नाही. बारा वर्षे ते त्याच किनाऱ्यावर, त्याच वेळी, त्याच दिशेला तोंड करून उभे राहत राहिले.

तेव्हा सूर्यदेव प्रसन्न झाले आणि सांबांचा देह पुन्हा निर्मळ झाला. सांगतात की त्याच सकाळी स्नान करताना त्यांना चंद्रभागेच्या पाण्यात सूर्यदेवाची एक प्रतिमा मिळाली, जी परंपरेनुसार विश्वकर्म्याने सूर्याच्या स्वतःच्या तेजातून घडवली होती. सांबांनी त्याच किनाऱ्यावर तिची स्थापना केली, आणि ती भूमी सूर्याची भूमी, अर्कक्षेत्र म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

शतकांनंतर, साधारण इसवी सन बाराशे पन्नासमध्ये, गंग वंशातील राजा पहिले नरसिंहदेव यांनी याच किनाऱ्यावर असे मंदिर बांधले, जसे याआधी कुणीही पाहिले नव्हते. संपूर्ण मंदिर म्हणजे सूर्यदेवाचा रथ आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना दगडाची चोवीस विशाल चाके आहेत आणि पुढे सात घोडे तो ओढत आहेत. चाकांचे आरे असे घडवले आहेत की म्हणतात, त्यांच्या सावलीवरून दिवसाची वेळ ओळखता येते.

काळाने आणि समुद्राने या रथाला सोडले नाही. वरचे विशाल शिखर कोसळले, समुद्र मागे हटला आणि चंद्रभागा वाळूखाली गाडली गेली. दुरून त्याचा काळवंडलेला आकार पाहून युरोपचे खलाशी त्याला काळा पॅगोडा म्हणत आणि समुद्रात आपली वाट ओळखत. आज मुख्य गाभाऱ्यात नित्य पूजा होत नाही, मंदिर एका भव्य भग्नावशेषासारखे उभे आहे.

आणि तरीही परंपरा तुटली नाही. माघ शुक्ल सप्तमीच्या पहाटे, अंधारातच, लाखो लोक चंद्रभागेच्या तीरावर पोहोचतात, पाण्यात उतरतात आणि सूर्याच्या पहिल्या किरणाची वाट पाहतात, अगदी जसे सांब उभे राहत. दगडाचे मंदिर कोसळले, पण सकाळी उठून सूर्यासमोर उभे राहण्याची सवय कोसळली नाही. ही कथा हेच सांगते की सूर्य कुणालाही त्याचे नाव किंवा उच्च-नीच विचारत नाही, तो रोज सकाळी सर्वांवर सारखाच प्रकाश टाकून परत येतो, आणि हेच त्याचे सर्वात मोठे वरदान आहे.
स्रोत
सांबाची कथा सांब पुराणात आढळते आणि तिची रूपे वेगवेगळ्या ग्रंथांत बदलतात. विद्वान सांब पुराणातील मित्रवनाला मुलतानशी जोडतात, तर ओडिशाची परंपरा त्याला कोणार्कजवळची चंद्रभागा मानते. पद्म पुराण कोणार्कला अर्क क्षेत्र म्हणते आणि माघ सप्तमीच्या स्नानाचे विधान ब्रह्म पुराणात सांगितले आहे. मंदिर इसवी सन १२५० च्या सुमारास पूर्व गंग वंशाचे राजा नरसिंहदेव पहिले यांनी बांधले, हे इतिहासाने सिद्ध आहे.