लिंगराज: एकाम्र क्षेत्र आणि बिंदू सागर
भुवनेश्वर, ओडिशा

भुवनेश्वरच्या लिंगराज मंदिरात भगवान शिव स्वयंभू लिंगाच्या रूपात विराजमान आहेत, ज्यांना त्रिभुवनेश्वर, म्हणजे तिन्ही लोकांचे स्वामी, असेही म्हणतात; भुवनेश्वर हे शहराचे नाव यालाच जोडलेले आहे. ही प्राचीन भूमी एकाम्र क्षेत्र म्हणून ओळखली जाते, जिला गुप्त काशीही मानले जाते. लिंगराजांची हरिहर रूपात पूजा होते, म्हणून इथे बेलपत्रासोबत तुळसही वाहिली जाते.
कथेनुसार विवाहानंतर भगवान शिव आणि माता पार्वती काशीत राहत होते. काळानुसार काशीत गर्दी आणि कोलाहल इतका वाढला की शिवांनी ध्यानासाठी एखादे शांत स्थान शोधण्याचा निश्चय केला. ते पूर्वेकडे निघाले आणि उत्कलच्या भूमीवर आंब्याच्या एका घनदाट वनात पोहोचले. तिथे एका विशाल आम्रवृक्षाखाली ते ध्यानात लीन झाले. एका आंब्याच्या वृक्षामुळे या स्थानाला एकाम्र म्हणू लागले.

शिव पार्वतीला न सांगता निघून आले होते. माता त्यांना शोधत शोधत त्याच वनात येऊन पोहोचली. तिने पाहिले की वनातल्या गाई आपोआप एका आंब्याच्या झाडाखाली येऊन एका जागी दुधाची धार सोडतात. तिथे एक स्वयंभू लिंग होते. पार्वतीने ओळखले की आपले स्वामी इथेच आहेत. ती एका गवळणीचा, गोपालिनीचा, वेश घेऊन त्याच वनात राहू लागली आणि गाईंसोबत प्रभूंची सेवा करू लागली.

त्या वनात कीर्ती आणि वास नावाचे दोन बलाढ्य असुर राहत होते. त्यांना वर मिळाला होता की कोणताही पुरुष त्यांना मारू शकणार नाही, म्हणून ते निर्धास्तपणे उपद्रव करत. सुंदर गवळणीला पाहून दोघेही मोहित झाले आणि तिच्याशी विवाहाचा हट्ट धरू लागले. पार्वतीने शिवांना विचारले, मी काय करू? शिव म्हणाले, यांचा वर यांना पुरुषापासून वाचवतो, स्त्रीपासून नाही; यांचा अंत तुझ्याच हातून होईल.

पुढच्या वेळी असुर आले, तेव्हा गवळण म्हणाली, जो मला आपल्या खांद्यांवर उचलून नेईल, त्याचे मी ऐकेन. अहंकारात दोघे पुढे झाले आणि त्यांनी देवीला खांद्यांवर उचलले. तेवढ्यात देवीने आपले वजन वाढवायला सुरुवात केली, जणू संपूर्ण पृथ्वीचा भार त्यांच्यावर आला. असुर लडखडले, गुडघ्यांवर कोसळले, आणि देवीने त्यांना आपल्या चरणांनी जमिनीत दाबून टाकले. वन पुन्हा शांत आणि निर्भय झाले.

यानंतर देवीला कडकडून तहान लागली, पण आसपास कुठेही पाणी नव्हते. तेव्हा शिवांनी आपला त्रिशूळ जमिनीवर मारला आणि तिथून पाण्याची धार फुटली. मग त्यांनी सर्व पवित्र नद्यांचे आणि तीर्थांचे आवाहन केले, आणि प्रत्येक तीर्थाने त्यात आपला एकेक थेंब मिसळला. थेंबाथेंबाने भरलेले ते विशाल सरोवर बिंदुसागर म्हणून ओळखले गेले. देवीने त्याचे पाणी पिऊन तहान भागवली, आणि मान्यता आहे की त्याच्या जलात सर्व तीर्थांचे पुण्य सामावलेले आहे.

यानंतर शिव आणि पार्वती यांनी ही भूमी आपले निवासस्थान केली. ते स्वयंभू लिंग पुढे लिंगराज म्हणून पूजले जाऊ लागले, आणि या क्षेत्रात शिव कृत्तिवास या नावानेही ओळखले गेले. पुढे इथे भव्य मंदिर उभे राहिले, ज्याला कलिंग शैलीतील मंदिरांचे शिखर मानले जाते. लिंगराजांमध्ये शिव आणि विष्णू दोघांचाही भाव मानला जातो, म्हणून त्यांना हरिहर म्हणतात. हे रूप सांगते की शिव आणि विष्णू यांच्यात कोणताही भेद नाही.

आजही परंपरा आहे की भक्त आधी बिंदुसागरात स्नान किंवा आचमन करतात, मग लिंगराजांच्या दर्शनाला जातात. महाशिवरात्रीच्या रात्री मंदिराच्या शिखरावर महादीप चढवला जातो, ज्याचे दर्शन घेतल्यावर भक्त उपवास सोडतात. चंदन यात्रेत प्रभू बिंदुसागरात नौकाविहार करतात, आणि अशोकाष्टमीला रुकुणा रथयात्रा निघते. एकाम्राची कथा सांगते की जिथे शिव आणि शक्ती एकत्र आहेत, तिथे अधर्म टिकू शकत नाही. हर हर महादेव.
स्रोत
भुवनेश्वरची स्थळ-पुराण परंपरा, जिचा आधार एकाम्र पुराणासारखे क्षेत्र-माहात्म्य ग्रंथ मानले जातात; कीर्ती-वास आणि बिंदू सागराच्या कथेची अनेक रूपे प्रचलित आहेत, जसे की काहींत शिव स्वतः पार्वतीला या क्षेत्राचा महिमा सांगून तिला येथे घेऊन येतात.