MythraanMYTHRAAN
मराठी ▾
हिंदीEnglishবাংলাతెలుగుதமிழ்ગુજરાતીಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆ
AndroidiOS

जगन्नाथ: दारुब्रह्म: नील माधवापासून जगन्नाथापर्यंत

पुरी, ओडिशा

जगन्नाथ: दारुब्रह्म: नील माधवापासून जगन्नाथापर्यंत
कथा ऐकानिवेदन हिंदीत

महाप्रभू जगन्नाथ हे ओडिशाचे प्राण आहेत, जे पुरीच्या श्रीमंदिरात थोरले बंधू बलभद्र, बहीण सुभद्रा आणि सुदर्शन यांच्यासह विराजमान आहेत. त्यांचा विग्रह दगडाचा किंवा धातूचा नाही, तर पवित्र कडुलिंबाच्या लाकडाचा आहे, ज्याला दारुब्रह्म म्हणतात. ही कथा सांगते की एका राजाची भक्ती, एका शबर प्रमुखाचे प्रेम आणि एका पुरोहिताची निष्ठा यांतून महाप्रभू या अनोख्या रूपात कसे प्रकट झाले.

फार पूर्वी माळव्याचे राजा इंद्रद्युम्न भगवान विष्णूंचे असे भक्त होते की त्यांच्या मनात एकच ध्यास होता, प्रभूंचे साक्षात दर्शन. एके दिवशी त्यांच्या सभेत आलेल्या एका यात्रेकरूने सांगितले की पूर्वेला समुद्रकिनारी नीलाचलाच्या घनदाट वनात भगवंत नील माधव रूपात पूजले जातात. राजाने आपल्या ब्राह्मणांना निरनिराळ्या दिशांना शोधासाठी पाठवले. पूर्वेकडे गेले तरुण विद्यापती.

जगन्नाथ — 1

दीर्घ प्रवासानंतर विद्यापती वनातील शबरांच्या एका गावात पोहोचले, जिथे प्रमुख विश्वावसू यांनी त्यांचे आदराने आदरातिथ्य केले. तिथे राहत असताना विद्यापती आणि विश्वावसूंची कन्या ललिता यांच्यात स्नेह जुळला आणि दोघांचा विवाह झाला. विद्यापतींनी पाहिले की त्यांचे सासरे रोज पहाटे फुले आणि कंदमुळे घेऊन कुठेतरी जातात आणि दुपारी चंदनाचा सुगंध घेऊन परततात. ललिताला विचारल्यावर कळले की ते गुप्तपणे नील माधवाची सेवा करतात.

जगन्नाथ — 2

विद्यापतींनी दर्शनासाठी खूप विनवणी केली. मुलीच्या आग्रहाखातर विश्वावसू तयार झाले, पण अट घातली की डोळ्यांवर पट्टी बांधून नेतील. म्हणतात, विद्यापती वाटभर गुपचूप मोहरीचे दाणे टाकत गेले. एका एकांत स्थळी पट्टी उघडली, तेव्हा समोर नीलमण्यासारख्या प्रभेचे नील माधव होते. विद्यापतींचा रोम रोम पुलकित झाला. काही दिवसांनी पावसात मोहरी उगवली आणि वाट स्पष्ट दिसू लागली. विद्यापतींनी राजाला निरोप पाठवला.

जगन्नाथ — 3

राजा इंद्रद्युम्न मोठ्या आशेने नीलाचलाला पोहोचले, पण त्या स्थानी गेले, तेव्हा नील माधव अंतर्धान पावले होते. विश्वावसूंचेही हृदय तुटले होते, कारण त्यांच्या वनातील देव त्यांच्यापासून हिरावला गेला होता. राजा निराश होऊन तिथेच उपोषणाला बसले. तेव्हा आकाशवाणी झाली, राजा, नीलाचलावर माझे मंदिर बांध; मी समुद्रातून वाहत येणाऱ्या दारूच्या, म्हणजे पवित्र लाकडाच्या, रूपात येईन. राजाने भव्य मंदिर बांधले आणि प्रतीक्षा करू लागले.

जगन्नाथ — 4

एके दिवशी स्वप्नातील संकेतानुसार बांकिमुहानजवळ समुद्राच्या लाटांवरून एक प्रचंड दारू वाहत आले. पण ते उचलणे अशक्य झाले; हत्ती आणि शेकडो लोकही ते हलवू शकले नाहीत. लोकपरंपरा सांगते की तेव्हा राजाला संकेत मिळाला की विश्वावसूंना सन्मानाने बोलवा. शबर प्रमुख आले, विद्यापतींनीही हात लावला, राजानेही हात लावला, आणि ते दारू जणू हलके होऊन उचलले गेले. महाप्रभूंनी दाखवून दिले की ते राजा, ब्राह्मण आणि वनवासी, सर्वांचे सामायिक आहेत.

जगन्नाथ — 5

आता प्रश्न होता की विग्रह कोण घडवणार. कोणताही शिल्पकार त्या दारूवर काम सुरू करू शकला नाही. तेव्हा एक वृद्ध शिल्पकार आले, ज्यांना ओडिशाची परंपरा अनंत महाराणा या नावाने स्मरते. ते म्हणाले, मी एकवीस दिवस बंद खोलीत काम करेन; तोपर्यंत कोणीही दार उघडू नये. आतून छिन्नी-हातोड्याचा आवाज येत राहिला, मग काही दिवसांनी सर्व शांत झाले. राणी गुंडिचाला भीती वाटली की वृद्ध कारागिराला काही झाले तर नसेल, आणि तिच्या आग्रहावरून दार उघडण्यात आले.

जगन्नाथ — 6

आत शिल्पकार नव्हते. तिथे तीन विग्रह उभे होते, मोठे मोठे गोल डोळे, लहान अपूर्ण हात आणि पाय नसलेले. आपल्या अधीरतेमुळे काम अर्धवट राहिले, म्हणून राजा पश्चात्तापाने रडू लागले. तेव्हा भगवंतांनी स्वप्नात धीर दिला की त्यांना याच रूपात पूजले जायचे आहे. मान्यता आहे की ते शिल्पकार स्वतः विश्वकर्मा होते, आणि काही म्हणतात स्वतः भगवंत. भक्त या रूपात उपनिषदातील ती गोष्ट पाहतात की परमात्मा हातांशिवाय सर्वांना सावरतो आणि पायांशिवाय सर्वत्र पोहोचतो.

जगन्नाथ — 7

राजाने बलभद्र, सुभद्रा आणि जगन्नाथ यांच्यासह सुदर्शनाची प्रतिष्ठापना केली. विश्वावसूंचे वंशज दइतापती म्हणून ओळखले जाऊ लागले, जे आजही अनसर आणि नवकलेवराच्या वेळी महाप्रभूंची सर्वांत जवळची सेवा करतात. ज्या वर्षी अधिक आषाढ येतो, त्या वर्षी नवकलेवर होते; तेव्हा नव्या दारूचा शोध घेतला जातो आणि जुन्या विग्रहातील ब्रह्मपदार्थ नव्या विग्रहात ठेवला जातो. अशा रीतीने दारुब्रह्माची कथा आजही प्रत्येक पिढीसमोर जिवंत होते. जय जगन्नाथ.

स्रोत

इंद्रद्युम्न, नीलाचलावरील मंदिर आणि समुद्रात आलेला लाकडी ओंडका (दारु) यांची कथा स्कंद पुराणाच्या उत्कल खंडात (पुरुषोत्तम क्षेत्र माहात्म्य) आहे; ललिता, मोहरीचे दाणे, ओंडका उचलणे आणि अनंत महाराणा यांचे प्रसंग ओडिशाच्या मंदिर आणि लोक-परंपरेतील आहेत, आणि त्यांची अनेक रूपे प्रचलित आहेत. हात-पाय नसतानाही ग्रहण करणे आणि चालणे हे श्वेताश्वतर उपनिषदात (३.१९) सांगितले आहे.

आणखी कथा

कथा पाहा आणि ऐका — मोफत ॲपडाउनलोडApp Store