ଜଗନ୍ନାଥ: ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ: ନୀଳମାଧବରୁ ଜଗନ୍ନାଥ
ପୁରୀ, ଓଡ଼ିଶା

ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ପ୍ରାଣ, ଯିଏ ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ବଡ଼ ଭାଇ ବଳଭଦ୍ର, ଭଉଣୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ସହ ବିରାଜମାନ। ତାଙ୍କ ବିଗ୍ରହ ପଥର ବା ଧାତୁର ନୁହେଁ, ପବିତ୍ର ନିମ୍ବ କାଠର, ଯାହାକୁ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଏହି କଥା କହେ, ଜଣେ ରାଜାଙ୍କ ଭକ୍ତି, ଜଣେ ଶବର ମୁଖିଆଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ଜଣେ ପୁରୋହିତଙ୍କ ନିଷ୍ଠାରେ ମହାପ୍ରଭୁ କେମିତି ଏହି ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ବହୁ କାଳ ତଳେ ମାଳବର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏମିତି ଭକ୍ତ ଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଗୋଟିଏ ହିଁ ଆକାଂକ୍ଷା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ। ଦିନେ ତାଙ୍କ ସଭାକୁ ଆସିଥିବା ଜଣେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ କହିଲେ, ପୂର୍ବରେ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ନୀଳାଚଳର ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭଗବାନ ନୀଳମାଧବ ରୂପରେ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି। ରାଜା ନିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଠାଇଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଯୁବକ ବିଦ୍ୟାପତି।

ଲମ୍ବା ଯାତ୍ରା ପରେ ବିଦ୍ୟାପତି ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ଶବର ଗାଁରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠି ମୁଖିଆ ବିଶ୍ୱାବସୁ ତାଙ୍କୁ ଆଦରରେ ଅତିଥି କଲେ। ସେଠାରେ ରହୁଥିବା ବେଳେ ବିଦ୍ୟାପତି ଓ ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ଝିଅ ଲଳିତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ହେଲା, ଆଉ ଦୁହିଁଙ୍କ ବିବାହ ହେଲା। ବିଦ୍ୟାପତି ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ପ୍ରତିଦିନ ପାହାନ୍ତିଆରୁ ଫୁଲ, କନ୍ଦମୂଳ ଧରି କୁଆଡ଼େ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଚନ୍ଦନ ବାସ ନେଇ ଫେରନ୍ତି। ଲଳିତାଙ୍କୁ ପଚାରିବାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା, ସେ ଗୋପନରେ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି।

ବିଦ୍ୟାପତି ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବହୁତ ଅନୁନୟ କଲେ। ଝିଅର ଜିଦରେ ବିଶ୍ୱାବସୁ ରାଜି ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ ଆଖିରେ ପଟି ବାନ୍ଧି ନେବେ। କୁହାଯାଏ, ବିଦ୍ୟାପତି ବାଟସାରା ଚୁପଚାପ ସୋରିଷ ମଞ୍ଜି ପକାଇ ଚାଲିଲେ। ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ପଟି ଖୋଲିଲା, ଆଉ ଆଗରେ ନୀଳକାନ୍ତ ମଣି ପରି ଝଲସୁଥିବା ନୀଳମାଧବ। ବିଦ୍ୟାପତିଙ୍କ ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇଉଠିଲା। କିଛି ଦିନ ପରେ ବର୍ଷାରେ ସୋରିଷ ଗଜା ହେଲା, ବାଟ ସଫା ଦେଖାଗଲା। ବିଦ୍ୟାପତି ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ପଠାଇଲେ।

ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବଡ଼ ଆଶାରେ ନୀଳାଚଳ ପହଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଯାଇ ଦେଖିଲେ ନୀଳମାଧବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇସାରିଛନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ହୃଦୟ ବି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, କାରଣ ତାଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲର ଦେବତା ତାଙ୍କଠାରୁ ଛଡ଼ାଇନିଆଗଲେ। ନିରାଶ ହୋଇ ରାଜା ସେଠାରେ ଅନଶନରେ ବସିଲେ। ସେତେବେଳେ ଆକାଶବାଣୀ ହେଲା, ରାଜନ, ନୀଳାଚଳରେ ମୋ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କର; ମୁଁ ସମୁଦ୍ରରେ ଭାସି ଆସୁଥିବା ଦାରୁ ରୂପରେ ଆସିବି। ରାଜା ବିଶାଳ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରି ଅପେକ୍ଷା କଲେ।

ଦିନେ ସ୍ୱପ୍ନର ସଙ୍କେତ ଅନୁସାରେ ବାଙ୍କିମୁହାଣ ପାଖରେ ସମୁଦ୍ର ଢେଉରେ ଏକ ବିରାଟ ଦାରୁ ଭାସି ଆସିଲା। କିନ୍ତୁ ତାକୁ ଉଠାଇବା ଅସମ୍ଭବ ହେଲା; ହାତୀ ଓ ଶହ ଶହ ଲୋକ ବି ତାକୁ ଟିକେ ଘୁଞ୍ଚାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଲୋକ ପରମ୍ପରା କହେ, ସେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ସଙ୍କେତ ମିଳିଲା, ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନର ସହ ଡାକ। ଶବର ମୁଖିଆ ଆସିଲେ, ବିଦ୍ୟାପତି ବି ହାତ ଲଗାଇଲେ, ରାଜା ବି ଛୁଇଁଲେ, ଆଉ ଦାରୁ ଯେମିତି ହାଲୁକା ହୋଇ ଉଠିଗଲା। ମହାପ୍ରଭୁ ଦେଖାଇଦେଲେ, ସେ ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଲୋକ, ସମସ୍ତଙ୍କର।

ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା, ବିଗ୍ରହ କିଏ ଗଢ଼ିବ। କୌଣସି ବଢ଼େଇ ସେହି ଦାରୁରେ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେତେବେଳେ ଜଣେ ବୁଢ଼ା ଶିଳ୍ପୀ ଆସିଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାର ପରମ୍ପରା ଅନନ୍ତ ମହାରଣା ନାମରେ ମନେ ରଖିଛି। ସେ କହିଲେ, ମୁଁ ଏକୋଇଶି ଦିନ ବନ୍ଦ ଘରେ କାମ କରିବି, ସେ ଯାଏ କେହି କବାଟ ଖୋଲିବେ ନାହିଁ। ଭିତରୁ ଟାଙ୍ଗିଆ ମୁଗୁରର ଶବ୍ଦ ଆସୁଥିଲା, ତାପରେ କିଛି ଦିନ ପରେ ସବୁ ଚୁପ୍। ରାଣୀ ଗୁଣ୍ଡିଚାଙ୍କୁ ଡର ଲାଗିଲା, ବୁଢ଼ା ବଢ଼େଇଙ୍କର କିଛି ହୋଇଗଲା କି, ଆଉ ତାଙ୍କ ଜିଦରେ କବାଟ ଖୋଲାଗଲା।

ଭିତରେ ଶିଳ୍ପୀ ନାହାନ୍ତି। ସେଠାରେ ତିନୋଟି ବିଗ୍ରହ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗୋଲ ଆଖି, ଛୋଟ ଅଧାଗଢ଼ା ହାତ, ପାଦ ନାହିଁ। ନିଜ ଅଧୈର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କାମ ଅଧା ରହିଗଲା ବୋଲି ରାଜା ଅନୁତାପରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ସ୍ୱପ୍ନରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ମୁଁ ଏହି ରୂପରେ ହିଁ ପୂଜା ପାଇବାକୁ ଚାହେଁ। ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି, ସେହି ଶିଳ୍ପୀ ସ୍ୱୟଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଆଉ କେହି କୁହନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ। ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ରୂପରେ ଉପନିଷଦର ସେହି କଥା ଦେଖନ୍ତି, ପରମାତ୍ମା ହାତ ବିନା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧରନ୍ତି ଓ ପାଦ ବିନା ସବୁଠି ପହଞ୍ଚନ୍ତି।

ରାଜା ବଳଭଦ୍ର, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସହ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ବିଶ୍ୱାବସୁଙ୍କ ବଂଶଧର ଦଇତାପତି ହେଲେ, ଯିଏ ଆଜି ବି ଅଣସର ଓ ନବକଳେବରରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସବୁଠୁ ନିକଟ ସେବା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ବର୍ଷ ଅଧିକ ଆଷାଢ଼ ପଡ଼େ, ସେହି ବର୍ଷ ନବକଳେବର ହୁଏ; ନୂଆ ଦାରୁର ଖୋଜ ହୁଏ, ଆଉ ପୁରୁଣା ବିଗ୍ରହରୁ ବ୍ରହ୍ମପଦାର୍ଥ ନୂଆ ବିଗ୍ରହକୁ ନିଆଯାଏ। ଏହିପରି ଦାରୁବ୍ରହ୍ମଙ୍କ କଥା ପ୍ରତି ପିଢ଼ି ଆଗରେ ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଉଠେ। ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ।
ଉତ୍ସ
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ନୀଳାଚଳରେ ମନ୍ଦିର ଓ ସମୁଦ୍ରରୁ ଆସିଥିବା ଦାରୁର କଥା ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ଉତ୍କଳ ଖଣ୍ଡ (ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ)ରେ ଅଛି; ଲଳିତା, ସୋରିଷ ମଞ୍ଜି, ଦାରୁ ଉଠାଇବା ଓ ଅନନ୍ତ ମହାରଣାଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର ଓ ଲୋକ ପରମ୍ପରାରୁ, ଯାହାର ଅନେକ ରୂପ ପ୍ରଚଳିତ। ହାତ ପାଦ ବିନା ଧରିବା ଓ ଚାଲିବାର କଥା ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତର ଉପନିଷଦ (୩.୧୯)ରେ ଅଛି।