જગન્નાથ: દારુ બ્રહ્મ: નીલ માધવથી જગન્નાથ સુધી
પુરી, ઓડિશા

મહાપ્રભુ જગન્નાથ ઓડિશાના પ્રાણ છે, જે પુરીના શ્રીમંદિરમાં મોટા ભાઈ બલભદ્ર, બહેન સુભદ્રા અને સુદર્શન સાથે બિરાજે છે. તેમનો વિગ્રહ પથ્થર કે ધાતુનો નહીં, પવિત્ર લીમડાના લાકડાનો છે, જેને દારુ બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે. આ કથા કહે છે કે એક રાજાની ભક્તિ, એક સબર મુખીના પ્રેમ અને એક પુરોહિતની લગનથી મહાપ્રભુ આ અનોખા રૂપે કેવી રીતે પ્રગટ થયા.
ઘણા જૂના સમયમાં માળવાના રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ભગવાન વિષ્ણુના એવા ભક્ત હતા કે તેમના મનમાં એક જ લગન હતી, પ્રભુનાં સાક્ષાત્ દર્શન. એક દિવસ તેમની સભામાં આવેલા એક યાત્રાળુએ કહ્યું કે પૂર્વમાં સમુદ્રકાંઠે નીલાચલના ગાઢ વનમાં ભગવાન નીલ માધવ રૂપે પૂજાય છે. રાજાએ પોતાના બ્રાહ્મણોને જુદી જુદી દિશાઓમાં શોધ માટે મોકલ્યા. પૂર્વ તરફ ગયા યુવાન વિદ્યાપતિ.

લાંબી યાત્રા પછી વિદ્યાપતિ વનમાં સબરોના એક ગામમાં પહોંચ્યા, જ્યાંના મુખી વિશ્વાવસુએ તેમને આદરથી મહેમાન બનાવ્યા. ત્યાં રહેતાં વિદ્યાપતિ અને વિશ્વાવસુની દીકરી લલિતા વચ્ચે સ્નેહ થયો અને બંનેનાં લગ્ન થયાં. વિદ્યાપતિએ જોયું કે તેમના સસરા રોજ પરોઢે ફૂલ અને કંદમૂળ લઈને ક્યાંક જાય છે અને બપોરે ચંદનની સુગંધ લઈને પાછા ફરે છે. લલિતાને પૂછતાં ખબર પડી કે તેઓ ગુપ્ત રીતે નીલ માધવની સેવા કરે છે.

વિદ્યાપતિએ દર્શન માટે ખૂબ વિનંતી કરી. દીકરીના આગ્રહથી વિશ્વાવસુ માની ગયા, પણ શરત રાખી કે આંખે પાટા બાંધીને લઈ જશે. કહે છે કે વિદ્યાપતિ આખે રસ્તે ચૂપચાપ રાઈના દાણા વેરતા ગયા. એક એકાંત સ્થળે પાટા ખૂલ્યા, તો સામે નીલમ જેવી આભાવાળા નીલ માધવ હતા. વિદ્યાપતિનું રોમેરોમ પુલકિત થઈ ગયું. થોડા દિવસ પછી વરસાદમાં રાઈ ઊગી નીકળી અને રસ્તો સાફ દેખાવા લાગ્યો. વિદ્યાપતિએ રાજાને સંદેશો મોકલી દીધો.

રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ખૂબ આશાએ નીલાચલ પહોંચ્યા, પણ જ્યારે એ સ્થળે ગયા, ત્યારે નીલ માધવ અંતર્ધાન થઈ ગયા હતા. વિશ્વાવસુનું હૃદય પણ ભાંગી પડ્યું હતું, કારણ કે તેમના વનના દેવ તેમની પાસેથી છીનવાઈ ગયા હતા. રાજા નિરાશ થઈને ત્યાં જ અનશન પર બેસી ગયા. ત્યારે આકાશવાણી થઈ, રાજન, નીલાચલ પર મારું મંદિર બનાવો; હું સમુદ્રમાં તરતા આવનારા દારુ, એટલે કે પવિત્ર લાકડાના રૂપે આવીશ. રાજાએ વિશાળ મંદિર બંધાવ્યું અને રાહ જોવા લાગ્યા.

એક દિવસ સ્વપ્નના સંકેત મુજબ બાંકિમુહાન પાસે સમુદ્રનાં મોજાં પર એક વિશાળ દારુ તરતું આવ્યું. પણ તેને ઉપાડવું અશક્ય બન્યું; હાથીઓ અને સેંકડો લોકો પણ તેને હલાવી ન શક્યા. લોકપરંપરા કહે છે કે ત્યારે રાજાને સંકેત મળ્યો કે વિશ્વાવસુને માનભેર બોલાવો. સબર મુખી આવ્યા, વિદ્યાપતિ પણ સાથે જોડાયા, રાજાએ પણ હાથ લગાડ્યો, અને એ દારુ જાણે હળવું થઈને ઊંચકાઈ ગયું. મહાપ્રભુએ બતાવી દીધું કે તેઓ રાજા, બ્રાહ્મણ અને વનના લોકો, સૌના સહિયારા છે.

હવે પ્રશ્ન હતો કે વિગ્રહ કોણ ઘડે. કોઈ પણ શિલ્પી એ દારુ પર કામ શરૂ ન કરી શક્યો. ત્યારે એક વૃદ્ધ શિલ્પી આવ્યા, જેમને ઓડિશાની પરંપરા અનંત મહારાણાના નામે યાદ કરે છે. તેમણે કહ્યું, હું એકવીસ દિવસ બંધ ઓરડામાં કામ કરીશ; ત્યાં સુધી કોઈ બારણું ન ખોલે. અંદરથી છીણી-હથોડીનો અવાજ આવતો રહ્યો, પછી થોડા દિવસ બાદ બધું શાંત થઈ ગયું. રાણી ગુંડિચાને ડર લાગ્યો કે વૃદ્ધ કારીગરને કંઈ થઈ તો નથી ગયું, અને તેમના આગ્રહથી બારણું ખોલી નાખવામાં આવ્યું.

અંદર શિલ્પી નહોતા. ત્યાં ત્રણ વિગ્રહ ઊભા હતા, મોટી મોટી ગોળ આંખો, નાના અધૂરા હાથ અને પગ વિનાના. રાજા પશ્ચાત્તાપથી રડી પડ્યા કે તેમની અધીરાઈએ કામ અધૂરું છોડાવ્યું. ત્યારે ભગવાને સ્વપ્નમાં સાંત્વના આપી કે તેઓ આ જ રૂપે પૂજાવા ઇચ્છે છે. માન્યતા છે કે એ શિલ્પી સ્વયં વિશ્વકર્મા હતા, અને કેટલાક કહે છે સ્વયં ભગવાન. ભક્તો આ રૂપમાં ઉપનિષદની એ વાત જુએ છે કે પરમાત્મા હાથ વિના સૌને સંભાળે છે અને પગ વિના દરેક જગ્યાએ પહોંચે છે.

રાજાએ બલભદ્ર, સુભદ્રા અને જગન્નાથ સાથે સુદર્શનની પ્રતિષ્ઠા કરી. વિશ્વાવસુના વંશજો દઇતાપતિ કહેવાયા, જે આજે પણ અનસર અને નવકલેવરમાં મહાપ્રભુની સૌથી નિકટની સેવા કરે છે. જે વર્ષોમાં અધિક અષાઢ આવે છે, તેમાં નવકલેવર થાય છે; ત્યારે નવા દારુની શોધ થાય છે અને જૂના વિગ્રહમાંથી બ્રહ્મ પદાર્થ નવા વિગ્રહમાં મૂકવામાં આવે છે. આમ દારુ બ્રહ્મની કથા આજે પણ દરેક પેઢી સામે જીવંત થાય છે. જય જગન્નાથ.
સ્રોત
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, નીલાચલ પર મંદિર અને સમુદ્રમાં આવેલા દારુની કથા સ્કંદ પુરાણના ઉત્કલ ખંડ (પુરુષોત્તમ ક્ષેત્ર માહાત્મ્ય)માં છે; લલિતા, સરસવના દાણા, દારુ ઊંચકવાનો અને અનંત મહારાણાનો પ્રસંગ ઓડિશાની મંદિર અને લોક-પરંપરામાંથી છે, અને તેમના ઘણા રૂપો પ્રચલિત છે. હાથ-પગ વિના ગ્રહણ કરવાની અને ચાલવાની વાત શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ (3.19)માં છે.