ಜಗನ್ನಾಥ: ದಾರು ಬ್ರಹ್ಮ: ನೀಲ ಮಾಧವನಿಂದ ಜಗನ್ನಾಥನವರೆಗೆ
ಪುರಿ, ಒಡಿಶಾ

ಮಹಾಪ್ರಭು ಜಗನ್ನಾಥ ಒಡಿಶಾದ ಪ್ರಾಣ; ಪುರಿಯ ಶ್ರೀಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣ ಬಲಭದ್ರ, ತಂಗಿ ಸುಭದ್ರೆ ಮತ್ತು ಸುದರ್ಶನನೊಂದಿಗೆ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ವಿಗ್ರಹ ಕಲ್ಲಿನದೂ ಅಲ್ಲ, ಲೋಹದ್ದೂ ಅಲ್ಲ — ಪವಿತ್ರ ಬೇವಿನ ಮರದ್ದು; ಅದನ್ನು ದಾರು ಬ್ರಹ್ಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಭಕ್ತಿ, ಒಬ್ಬ ಸಬರ ಮುಖಂಡನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಪುರೋಹಿತನ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಭು ಈ ಅಪೂರ್ವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಟನಾದ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಮಾಳವದ ರಾಜ ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎಂಥ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರೆಂದರೆ, ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತುಡಿತ — ಪ್ರಭುವಿನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದರ್ಶನ. ಒಂದು ದಿನ ಅವರ ಸಭೆಗೆ ಬಂದ ಒಬ್ಬ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಿ, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರತೀರದ ನೀಲಾಚಲದ ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೀಲಮಾಧವನಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ. ರಾಜರು ತಮ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹುಡುಕಲು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದವರು ಯುವಕ ವಿದ್ಯಾಪತಿ.

ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯಾಣದ ನಂತರ ವಿದ್ಯಾಪತಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಬರರ ಒಂದು ಹಳ್ಳಿ ತಲುಪಿದರು; ಅಲ್ಲಿನ ಮುಖಂಡ ವಿಶ್ವಾವಸು ಅವರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿರುವಾಗ ವಿದ್ಯಾಪತಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾವಸುವಿನ ಮಗಳು ಲಲಿತೆಯ ನಡುವೆ ಪ್ರೀತಿ ಬೆಳೆದು, ಇಬ್ಬರ ಮದುವೆಯಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಮಾವ ಪ್ರತಿದಿನ ಮುಂಜಾನೆ ಹೂ, ಗೆಡ್ಡೆ-ಗೆಣಸು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಿಗೋ ಹೋಗಿ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಗಂಧದ ಸುವಾಸನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದನ್ನು ವಿದ್ಯಾಪತಿ ಗಮನಿಸಿದರು. ಲಲಿತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವರು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ನೀಲಮಾಧವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿತು.

ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ಯಾಪತಿ ಬಹಳ ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ಮಗಳ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಾವಸು ಒಪ್ಪಿದರು, ಆದರೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಪಟ್ಟಿ ಕಟ್ಟಿಯೇ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಷರತ್ತು ಇಟ್ಟರು. ವಿದ್ಯಾಪತಿ ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಸಾಸಿವೆ ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಉದುರಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಬಿಚ್ಚಿದಾಗ, ಎದುರಿಗೆ ನೀಲಮಣಿಯಂಥ ಕಾಂತಿಯ ನೀಲಮಾಧವ ಇದ್ದ. ವಿದ್ಯಾಪತಿಯವರ ಮೈಯೆಲ್ಲ ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡಿತು. ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಮಳೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಸಿವೆ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದು ದಾರಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣತೊಡಗಿತು. ವಿದ್ಯಾಪತಿ ರಾಜರಿಗೆ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸಿದರು.

ರಾಜ ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಬಹಳ ಆಸೆಯಿಂದ ನೀಲಾಚಲಕ್ಕೆ ಬಂದರು, ಆದರೆ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ನೀಲಮಾಧವ ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗಿದ್ದ. ವಿಶ್ವಾವಸುವಿನ ಹೃದಯವೂ ಒಡೆದಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಕಾಡಿನ ದೇವರು ಅವರಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದ. ನಿರಾಶರಾದ ರಾಜರು ಅಲ್ಲೇ ಉಪವಾಸ ಕುಳಿತರು. ಆಗ ಆಕಾಶವಾಣಿಯಾಯಿತು — ರಾಜನೇ, ನೀಲಾಚಲದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟು; ನಾನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತೇಲಿ ಬರುವ ದಾರು, ಅಂದರೆ ಪವಿತ್ರ ಮರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತೇನೆ. ರಾಜರು ಭವ್ಯ ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟಿಸಿ ಕಾಯತೊಡಗಿದರು.

ಒಂದು ದಿನ ಕನಸಿನ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಬಾಂಕಿಮುಹಾನ್ ಬಳಿ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ದಾರು ತೇಲಿ ಬಂತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಎತ್ತುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು; ಆನೆಗಳೂ ನೂರಾರು ಜನರೂ ಅದನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ವಿಶ್ವಾವಸುವನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಕರೆಯಿರಿ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ ರಾಜರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು ಎಂದು ಜನಪದ ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಬರ ಮುಖಂಡರು ಬಂದರು, ವಿದ್ಯಾಪತಿಯೂ ಕೈಜೋಡಿಸಿದರು, ರಾಜರೂ ಕೈಹಾಕಿದರು — ಆ ದಾರು ಹಗುರವಾದಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದಿತು. ತಾನು ರಾಜ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕಾಡಿನ ಜನ — ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸೇರಿದವನು ಎಂದು ಮಹಾಪ್ರಭು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ.

ಈಗ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಯಾರು ಕೆತ್ತಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದ್ದಿತು. ಯಾವ ಶಿಲ್ಪಿಯೂ ಆ ದಾರುವಿನ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಒಬ್ಬ ವೃದ್ಧ ಶಿಲ್ಪಿ ಬಂದರು; ಒಡಿಶಾದ ಪರಂಪರೆ ಅವರನ್ನು ಅನಂತ ಮಹಾರಾಣಾ ಎಂದು ನೆನೆಯುತ್ತದೆ. ಅವರು ಹೇಳಿದರು — ನಾನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ದಿನ ಮುಚ್ಚಿದ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾರೂ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯಬಾರದು. ಒಳಗಿನಿಂದ ಉಳಿ-ಸುತ್ತಿಗೆಯ ಸದ್ದು ಬರುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು, ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಎಲ್ಲವೂ ಸ್ತಬ್ಧವಾಯಿತು. ವೃದ್ಧ ಕಾರಿಗರನಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಆಯಿತೋ ಎಂದು ರಾಣಿ ಗುಂಡಿಚಾ ಅಂಜಿದರು; ಅವರ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.

ಒಳಗೆ ಶಿಲ್ಪಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಗ್ರಹಗಳು ನಿಂತಿದ್ದವು — ದೊಡ್ಡ ದುಂಡನೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಪುಟ್ಟ ಅಪೂರ್ಣ ಕೈಗಳು, ಪಾದಗಳಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಅವಸರದಿಂದ ಕೆಲಸ ಅರ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಂತಿತಲ್ಲ ಎಂದು ರಾಜರು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಅತ್ತರು. ಆಗ ಭಗವಂತ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿದ — ನಾನು ಇದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಗೊಳ್ಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಆ ಶಿಲ್ಪಿ ಸ್ವತಃ ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ; ಕೆಲವರು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೇ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಪರಮಾತ್ಮ ಕೈಗಳಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿಡುತ್ತಾನೆ, ಪಾದಗಳಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಮಾತನ್ನು ಭಕ್ತರು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ರಾಜರು ಬಲಭದ್ರ, ಸುಭದ್ರೆ ಮತ್ತು ಜಗನ್ನಾಥನೊಂದಿಗೆ ಸುದರ್ಶನನನ್ನೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು. ವಿಶ್ವಾವಸುವಿನ ವಂಶಜರು ದೈತಾಪತಿಗಳು ಎನಿಸಿಕೊಂಡರು; ಇಂದಿಗೂ ಅನಸರ ಮತ್ತು ನವಕಲೇವರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರಭುವಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹತ್ತಿರದ ಸೇವೆ ಅವರದೇ. ಅಧಿಕ ಆಷಾಢ ಬರುವ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನವಕಲೇವರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆಗ ಹೊಸ ದಾರುವಿನ ಹುಡುಕಾಟ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಹಳೆಯ ವಿಗ್ರಹದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಹೊಸ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ದಾರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಥೆ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರತಿ ತಲೆಮಾರಿನ ಎದುರು ಜೀವಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಜೈ ಜಗನ್ನಾಥ.
ಆಧಾರ
ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ನೀಲಾಚಲದ ಮೇಲಿನ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತೇಲಿ ಬಂದ ದಾರುವಿನ ಕಥೆ ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದ ಉತ್ಕಲ ಖಂಡದಲ್ಲಿ (ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ) ಇದೆ; ಲಲಿತಾ, ಸಾಸಿವೆ ಕಾಳುಗಳು, ದಾರುವನ್ನು ಎತ್ತಿದ್ದು ಮತ್ತು ಅನಂತ ಮಹಾರಾಣಾನ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಒಡಿಶಾದ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದವು, ಇವುಗಳಿಗೆ ಹಲವು ರೂಪಗಳು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿವೆ. ಕೈಕಾಲುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಹಿಡಿಯುವುದು ಮತ್ತು ನಡೆಯುವುದು ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ (3.19) ಇದೆ.