ಕೋಣಾರ್ಕದ ಸೂರ್ಯದೇವ: ಸಾಂಬನ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಭಾಗೆಯ ಸೂರ್ಯ
ಕೋಣಾರ್ಕ್, ಪುರಿ (ಒಡಿಶಾ)

ಒಡಿಶಾದ ಪುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಕೋನಾರ್ಕದ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಸೂರ್ಯದೇವನ ರಥ; ಇದನ್ನು ಹದಿಮೂರನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಗಂಗ ವಂಶದ ರಾಜ ಮೊದಲನೇ ನರಸಿಂಹದೇವ ಕಟ್ಟಿಸಿದ. ಈ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೇ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮಗ ಸಾಂಬ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಆರೋಗ್ಯ ಪಡೆದ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯ ಇಂದು ಪಾಳುಬಿದ್ದಿದೆ, ಆದರೂ ಮಾಘ ಮಾಸದ ಸಪ್ತಮಿಯಂದು (ರಥಸಪ್ತಮಿ) ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನ ಇಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ ಕೊಡಲು ಬರುತ್ತಾರೆ.
ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮಗ ಸಾಂಬ ತನ್ನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದ; ಅದೇ ರೂಪ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವನೊಳಗೆ ಅಹಂಕಾರವಾಗಿ ನೆಲೆಯೂರಿತು. ಒಂದು ದಿನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ದೂರ್ವಾಸ ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಡಕಲು ದೇಹವನ್ನೂ ವೇಷವನ್ನೂ ನೋಡಿ ಗೇಲಿ ಮಾಡಿದ. ಋಷಿ ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದರು: "ನೀನು ಯಾವ ದೇಹದ ಬಗ್ಗೆ ಇಷ್ಟು ಗರ್ವಪಡುತ್ತೀಯೋ, ಅದೇ ನಿನಗೆ ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ." ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಔಷಧಿಯೂ ಫಲಿಸದ ಒಂದು ರೋಗ ಸಾಂಬನ ದೇಹವನ್ನು ಆವರಿಸಿತು.

ಸಾಂಬ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಅವನನ್ನು ತಪ್ಪಿನ ಫಲದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ದಾರಿ ತೋರಿಸಿದ. "ದೇಹದ ಒಡೆಯ ಸೂರ್ಯದೇವ, ಆರೋಗ್ಯ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಗರ ಬಿಟ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗು" ಎಂದ. ಸಾಂಬ ರಾಜಕುಮಾರನ ಠೀವಿಯನ್ನು ಕಳಚಿಟ್ಟು, ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದತ್ತ ಹೊರಟ.

ನಡೆಯುತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತ ಅವನು ಮಿತ್ರವನ ಎಂಬ ಕಾಡನ್ನು ತಲುಪಿದ; ಮಿತ್ರ ಎಂಬುದು ಸೂರ್ಯನದೇ ಒಂದು ಹೆಸರು. ಅಲ್ಲೇ ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ನದಿ ಬಂದು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಂಬ ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಒಂದು ನಿಯಮ ಕೈಗೊಂಡ: ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಕು ಹರಿಯುವ ಮುನ್ನ ನದಿಗೆ ಇಳಿದು, ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಲ್ಲುವುದು.

ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆಯಿತು, ಮತ್ತೊಂದು, ಆಮೇಲೆ ಹಲವು. ಯಾವ ದರ್ಶನವೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಧ್ವನಿಯೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ದೇಹ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಡವಾಯಿತು, ಉಪ್ಪುಗಾಳಿ ಚರ್ಮವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಒರಟಾಗಿಸಿತು, ಆದರೆ ಸಾಂಬ ನಿಯಮ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಅವನು ಅದೇ ತೀರದಲ್ಲಿ, ಅದೇ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಲೇ ಇದ್ದ.

ಆಗ ಸೂರ್ಯದೇವ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ, ಸಾಂಬನ ದೇಹ ಮತ್ತೆ ನಿರ್ಮಲವಾಯಿತು. ಅದೇ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಚಂದ್ರಭಾಗೆಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸೂರ್ಯದೇವನ ಒಂದು ಪ್ರತಿಮೆ ಸಿಕ್ಕಿತು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅದನ್ನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರೂಪಿಸಿದ್ದ ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಾಂಬ ಅದನ್ನು ಅದೇ ತೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ; ಆ ನೆಲ ಸೂರ್ಯನ ನೆಲ — ಅರ್ಕಕ್ಷೇತ್ರ — ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು.

ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ, ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1250ರಲ್ಲಿ, ಗಂಗ ವಂಶದ ರಾಜ ಮೊದಲನೇ ನರಸಿಂಹದೇವ ಇದೇ ತೀರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಯಾರೂ ಕಾಣದಂತಹ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ. ಇಡೀ ದೇವಾಲಯವೇ ಸೂರ್ಯದೇವನ ರಥ; ಅದರ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಬೃಹತ್ ಚಕ್ರಗಳಿವೆ, ಮುಂದೆ ಏಳು ಕುದುರೆಗಳು ಅದನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತವೆ. ಚಕ್ರದ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ನಾಜೂಕಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ, ಅವುಗಳ ನೆರಳಿನಿಂದ ದಿನದ ಸಮಯವನ್ನು ಓದಬಹುದು ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಾಲವೂ ಸಮುದ್ರವೂ ಈ ರಥವನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಮೇಲಿನ ಬೃಹತ್ ಶಿಖರ ಕುಸಿಯಿತು, ಸಮುದ್ರ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಿತು, ಚಂದ್ರಭಾಗೆ ಮರಳಿನಡಿ ಹೂತುಹೋಯಿತು. ದೂರದಿಂದ ಕಪ್ಪಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಇದರ ಆಕಾರವನ್ನು ಕಂಡು ಯೂರೋಪಿನ ನಾವಿಕರು ಇದನ್ನು 'ಕಪ್ಪು ಪಗೋಡ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ದಾರಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದು ಮುಖ್ಯ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಪೂಜೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ದೇವಾಲಯ ಭವ್ಯವಾದ ಪಾಳುಕಟ್ಟಡದಂತೆ ನಿಂತಿದೆ.

ಆದರೂ ಪರಂಪರೆ ಮುರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಮಾಘ ಶುದ್ಧ ಸಪ್ತಮಿಯ ಮುಂಜಾವಿನಲ್ಲಿ, ಕತ್ತಲಿರುವಾಗಲೇ, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನ ಚಂದ್ರಭಾಗಾ ತೀರ ತಲುಪಿ, ನೀರಿಗಿಳಿದು, ಸೂರ್ಯನ ಮೊದಲ ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾರೆ — ಸಾಂಬ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ. ಕಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯ ಕುಸಿಯಿತು, ಆದರೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದು ಸೂರ್ಯನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವ ರೂಢಿ ಕುಸಿಯಲಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯ ಯಾರನ್ನೂ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನಾಗಲಿ ಮೇಲು-ಕೀಳನ್ನಾಗಲಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ಒಂದೇ ಬೆಳಕನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ — ಅದೇ ಅವನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವರ ಎಂದು ಈ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಆಧಾರ
ಸಾಂಬನ ಕಥೆ ಸಾಂಬ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ರೂಪಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸಾಂಬ ಪುರಾಣದ ಮಿತ್ರವನವನ್ನು ಮುಲ್ತಾನ್ಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಒಡಿಶಾದ ಪರಂಪರೆ ಅದನ್ನು ಕೋಣಾರ್ಕ್ ಬಳಿಯ ಚಂದ್ರಭಾಗೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಪದ್ಮ ಪುರಾಣ ಕೋಣಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ಅರ್ಕ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾಘ ಸಪ್ತಮಿಯ ಸ್ನಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1250ರಲ್ಲಿ ಗಂಗ ವಂಶದ ರಾಜ ಮೊದಲನೆಯ ನರಸಿಂಹದೇವನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ.