ಲಿಂಗರಾಜ: ಏಕಾಮ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಬಿಂದು ಸಾಗರ
ಭುವನೇಶ್ವರ, ಒಡಿಶಾ

ಭುವನೇಶ್ವರದ ಲಿಂಗರಾಜ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವ ಸ್ವಯಂಭೂ ಲಿಂಗವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನನ್ನು ತ್ರಿಭುವನೇಶ್ವರ, ಅಂದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ — ಭುವನೇಶ್ವರ ಎಂಬ ನಗರದ ಹೆಸರು ಇದರಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಏಕಾಮ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು ಗುಪ್ತ ಕಾಶಿ ಎಂದೂ ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗರಾಜನನ್ನು ಹರಿಹರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೇ ಇಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆಯ ಜೊತೆ ತುಳಸಿಯನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕಥೆಯಂತೆ, ಮದುವೆಯ ನಂತರ ಭಗವಾನ್ ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿ ಮಾತೆ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಜನಸಂದಣಿ, ಗದ್ದಲ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತೆಂದರೆ, ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಶಾಂತ ಸ್ಥಳ ಹುಡುಕಬೇಕೆಂದು ಶಿವ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ. ಅವನು ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟು ಉತ್ಕಲದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಟ್ಟವಾದ ಮಾವಿನ ಕಾಡನ್ನು ತಲುಪಿದ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಮಾವಿನ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಅವನು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದ. ಒಂದು ಮಾವಿನ ಮರದಿಂದಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳ ಏಕಾಮ್ರ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.

ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಹೇಳದೆಯೇ ಬಂದಿದ್ದ. ತಾಯಿ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅದೇ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಳು. ಕಾಡಿನ ಹಸುಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಒಂದು ಮಾವಿನ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಬಂದು ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಲಿನ ಧಾರೆ ಸುರಿಸುವುದನ್ನು ಅವಳು ಕಂಡಳು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ವಯಂಭೂ ಲಿಂಗವಿತ್ತು. ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಯಿತು. ಅವಳು ಗೊಲ್ಲತಿಯ, ಗೋಪಾಲಿನಿಯ ವೇಷ ತೊಟ್ಟು ಅದೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಹಸುಗಳ ಜೊತೆ ಪ್ರಭುವಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು.

ಆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ವಾಸ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಬಲಶಾಲಿ ಅಸುರರಿದ್ದರು. ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗದು ಎಂಬ ವರ ಅವರಿಗಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕೇ ಅವರು ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಉಪಟಳ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸುಂದರ ಗೊಲ್ಲತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಇಬ್ಬರೂ ಮೋಹಗೊಂಡು, ಅವಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಹಟ ಹಿಡಿದರು. ಏನು ಮಾಡಲಿ ಎಂದು ಪಾರ್ವತಿ ಶಿವನನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ಶಿವ ಹೇಳಿದ — ಇವರ ವರ ಇವರನ್ನು ಪುರುಷನಿಂದ ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ, ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದಲ್ಲ; ಇವರ ಅಂತ್ಯ ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮುಂದಿನ ಬಾರಿ ಅಸುರರು ಬಂದಾಗ ಗೊಲ್ಲತಿ ಹೇಳಿದಳು — ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ನಡೆಯುವವನ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಮುಂದೆ ಬಂದು ದೇವಿಯನ್ನು ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಆಗ ದೇವಿ ತನ್ನ ಭಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸತೊಡಗಿದಳು — ಇಡೀ ಭೂಮಿಯ ಭಾರವೇ ಅವರ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಂತೆ. ಅಸುರರು ತತ್ತರಿಸಿ ಮಂಡಿಯೂರಿ ಬಿದ್ದರು, ದೇವಿ ತನ್ನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ನೆಲದೊಳಗೆ ಒತ್ತಿದಳು. ಕಾಡು ಮತ್ತೆ ಶಾಂತವಾಯಿತು, ನಿರ್ಭಯವಾಯಿತು.

ಇದರ ನಂತರ ದೇವಿಗೆ ತೀವ್ರ ಬಾಯಾರಿಕೆಯಾಯಿತು, ಆದರೆ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಎಲ್ಲೂ ನೀರಿರಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಶಿವ ತನ್ನ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದ, ಅಲ್ಲಿಂದ ನೀರಿನ ಧಾರೆ ಚಿಮ್ಮಿತು. ನಂತರ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳನ್ನೂ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಆವಾಹಿಸಿದ, ಪ್ರತಿ ತೀರ್ಥವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಒಂದೊಂದು ಹನಿ ಬೆರೆಸಿತು. ಹನಿಹನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ವಿಶಾಲ ಸರೋವರ ಬಿಂದು ಸಾಗರ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ದೇವಿ ಅದರ ನೀರು ಕುಡಿದು ಬಾಯಾರಿಕೆ ತೀರಿಸಿಕೊಂಡಳು; ಅದರ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳ ಪುಣ್ಯ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ.

ಇದರ ನಂತರ ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರು ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ನಿವಾಸವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆ ಸ್ವಯಂಭೂ ಲಿಂಗ ಮುಂದೆ ಲಿಂಗರಾಜನಾಗಿ ಪೂಜೆಗೊಂಡಿತು; ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಿವ ಕೃತ್ತಿವಾಸ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ. ನಂತರ ಇಲ್ಲಿ ಭವ್ಯ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು; ಅದನ್ನು ಕಳಿಂಗ ಶೈಲಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳ ಶಿಖರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗರಾಜನಲ್ಲಿ ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಇಬ್ಬರ ಭಾವವೂ ಇದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೇ ಅವನು ಹರಿಹರ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ರೂಪ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಭಕ್ತರು ಮೊದಲು ಬಿಂದು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಅಥವಾ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಲಿಂಗರಾಜನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಪರಂಪರೆ ಇಂದಿಗೂ ಇದೆ. ಮಹಾಶಿವರಾತ್ರಿಯ ರಾತ್ರಿ ದೇವಾಲಯದ ಶಿಖರಕ್ಕೆ ಮಹಾದೀಪ ಏರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ದರ್ಶನದ ನಂತರವೇ ಭಕ್ತರು ಉಪವಾಸ ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಚಂದನ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭು ಬಿಂದು ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ದೋಣಿವಿಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅಶೋಕಾಷ್ಟಮಿಯಂದು ರುಕುಣಾ ರಥಯಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಶಿವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಜೊತೆಯಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ನಿಲ್ಲಲಾರದು — ಇದನ್ನೇ ಏಕಾಮ್ರದ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹರ ಹರ ಮಹಾದೇವ.
ಆಧಾರ
ಭುವನೇಶ್ವರದ ಸ್ಥಳಪುರಾಣ ಪರಂಪರೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಏಕಾಮ್ರ ಪುರಾಣದಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳು ಆಧಾರವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕೀರ್ತಿ-ವಾಸರ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಬಿಂದು ಸಾಗರದ ಕಥೆಗೆ ಹಲವು ರೂಪಗಳು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಶಿವನೇ ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ.