ലിംഗരാജ: ഏകാമ്രക്ഷേത്രവും ബിന്ദുസാഗരവും
ഭുവനേശ്വർ, ഒഡീഷ

ഭുവനേശ്വറിലെ ലിംഗരാജ ക്ഷേത്രത്തിൽ ശിവഭഗവാൻ സ്വയംഭൂലിംഗമായി കുടികൊള്ളുന്നു; ത്രിഭുവനേശ്വരൻ, അതായത് മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും നാഥൻ, എന്നും അദ്ദേഹം അറിയപ്പെടുന്നു — ഭുവനേശ്വർ എന്ന നഗരനാമം ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഈ പുരാതനഭൂമി ഏകാമ്രക്ഷേത്രം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഗുപ്തകാശി എന്നും ഇതിനെ കരുതുന്നു. ലിംഗരാജനെ ഹരിഹരരൂപത്തിൽ പൂജിക്കുന്നതിനാൽ ഇവിടെ കൂവളത്തിലയോടൊപ്പം തുളസിയും അർപ്പിക്കുന്നു.
കഥയനുസരിച്ച്, വിവാഹശേഷം ശിവനും പാർവതിയും കാശിയിലാണ് താമസിച്ചിരുന്നത്. കാലക്രമേണ കാശിയിൽ തിരക്കും ബഹളവും അത്രയ്ക്കു കൂടിയപ്പോൾ ധ്യാനിക്കാൻ ശാന്തമായ ഒരിടം കണ്ടെത്താൻ ശിവൻ തീരുമാനിച്ചു. അദ്ദേഹം കിഴക്കോട്ടു നടന്ന് ഉത്കലദേശത്തെ ഒരു നിബിഡമായ മാന്തോപ്പിലെത്തി. അവിടെ ഒരു വലിയ മാവിന്റെ ചുവട്ടിൽ അദ്ദേഹം ധ്യാനത്തിൽ മുഴുകി. ഒരൊറ്റ മാവു കാരണം ഈ സ്ഥലം ഏകാമ്രം എന്നറിയപ്പെട്ടു.

പാർവതിയോടു പറയാതെയാണ് ശിവൻ വന്നത്. ദേവി അദ്ദേഹത്തെ തിരഞ്ഞ് അതേ വനത്തിലെത്തി. കാട്ടിലെ പശുക്കൾ തനിയെ ഒരു മാവിൻചുവട്ടിലെത്തി ഒരിടത്ത് പാൽ ചുരത്തുന്നത് ദേവി കണ്ടു. അവിടെ ഒരു സ്വയംഭൂലിംഗമുണ്ടായിരുന്നു. തന്റെ നാഥൻ ഇവിടെയുണ്ടെന്ന് പാർവതിക്കു മനസ്സിലായി. ഗോപാലിനി എന്ന ഇടയസ്ത്രീയുടെ വേഷത്തിൽ ദേവി ആ വനത്തിൽ താമസമാക്കി, പശുക്കളോടൊപ്പം ഭഗവാനെ സേവിച്ചുതുടങ്ങി.

ആ വനത്തിൽ കീർത്തി, വാസ എന്നീ രണ്ടു ബലവാന്മാരായ അസുരന്മാർ താമസിച്ചിരുന്നു. ഒരു പുരുഷനും തങ്ങളെ കൊല്ലാനാവില്ല എന്ന വരം കിട്ടിയിരുന്നതിനാൽ അവർ നിർഭയം ഉപദ്രവം തുടർന്നു. സുന്ദരിയായ ഇടയസ്ത്രീയെ കണ്ട് ഇരുവരും മോഹിതരായി, അവളെ വിവാഹം കഴിക്കണമെന്നു ശാഠ്യം പിടിച്ചു. എന്തു ചെയ്യണമെന്ന് പാർവതി ശിവനോടു ചോദിച്ചു. ശിവൻ പറഞ്ഞു: അവരുടെ വരം അവരെ പുരുഷനിൽ നിന്നാണ് രക്ഷിക്കുന്നത്, സ്ത്രീയിൽ നിന്നല്ല; അവരുടെ അന്ത്യം നിന്റെ കൈകൊണ്ടുതന്നെയാകും.

അടുത്ത തവണ അസുരന്മാർ വന്നപ്പോൾ ഇടയസ്ത്രീ പറഞ്ഞു: എന്നെ തോളിലേറ്റി കൊണ്ടുപോകുന്നവന്റെ വാക്കു ഞാൻ കേൾക്കാം. അഹങ്കാരത്തോടെ ഇരുവരും മുന്നോട്ടുവന്ന് ദേവിയെ തോളിലേറ്റി. ഉടനെ ദേവി തന്റെ ഭാരം കൂട്ടിത്തുടങ്ങി — ഭൂമിയുടെ മുഴുവൻ ഭാരവും അവരുടെ മേൽ വന്നതുപോലെ. അസുരന്മാർ ആടിയുലഞ്ഞ് മുട്ടുകുത്തി വീണു, ദേവി അവരെ തന്റെ പാദങ്ങൾകൊണ്ട് ഭൂമിയിലേക്കമർത്തി. വനം വീണ്ടും ശാന്തവും നിർഭയവുമായി.

അതിനുശേഷം ദേവിക്കു കഠിനമായി ദാഹിച്ചു, പക്ഷേ ചുറ്റുവട്ടത്തെങ്ങും വെള്ളമുണ്ടായിരുന്നില്ല. അപ്പോൾ ശിവൻ തന്റെ ത്രിശൂലം ഭൂമിയിൽ കുത്തി, അവിടെ നിന്ന് ഒരു ജലധാര പൊട്ടിയൊഴുകി. പിന്നെ അദ്ദേഹം എല്ലാ പുണ്യനദികളെയും തീർഥങ്ങളെയും ആവാഹിച്ചു; ഓരോ തീർഥവും അതിൽ തന്റെ ഓരോ തുള്ളി ചേർത്തു. തുള്ളിതുള്ളിയായി നിറഞ്ഞ ആ വലിയ സരോവരം ബിന്ദുസാഗരം എന്നറിയപ്പെട്ടു. ദേവി അതിലെ ജലം കുടിച്ച് ദാഹം തീർത്തു; അതിലെ ജലത്തിൽ എല്ലാ തീർഥങ്ങളുടെയും പുണ്യം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം.

അതിനുശേഷം ശിവനും പാർവതിയും ഈ ഭൂമിയെ തങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനമാക്കി. ആ സ്വയംഭൂലിംഗം പിൽക്കാലത്ത് ലിംഗരാജനായി പൂജിക്കപ്പെട്ടു; ഈ പ്രദേശത്ത് ശിവൻ കൃത്തിവാസൻ എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെട്ടു. പിന്നീട് ഇവിടെ ഒരു വലിയ ക്ഷേത്രം ഉയർന്നു; കലിംഗശൈലിയിലുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ഔന്നത്യമായി അതു കരുതപ്പെടുന്നു. ലിംഗരാജനിൽ ശിവഭാവവും വിഷ്ണുഭാവവും ഉണ്ടെന്നു കരുതുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹം ഹരിഹരൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ശിവനും വിഷ്ണുവും തമ്മിൽ ഒരു ഭേദവുമില്ലെന്ന് ഈ രൂപം പറയുന്നു.

ഭക്തർ ആദ്യം ബിന്ദുസാഗരത്തിൽ സ്നാനമോ ആചമനമോ ചെയ്ത് പിന്നീട് ലിംഗരാജനെ ദർശിക്കാൻ പോകുന്ന പതിവ് ഇന്നും തുടരുന്നു. മഹാശിവരാത്രി രാത്രിയിൽ ക്ഷേത്രശിഖരത്തിൽ മഹാദീപം ഉയർത്തുന്നു; അതു ദർശിച്ചശേഷമാണ് ഭക്തർ വ്രതം അവസാനിപ്പിക്കുന്നത്. ചന്ദനയാത്രയിൽ ഭഗവാൻ ബിന്ദുസാഗരത്തിൽ തോണിയാത്ര നടത്തുന്നു; അശോകാഷ്ടമിക്ക് രുകുണ രഥയാത്ര നടക്കുന്നു. ശിവനും ശക്തിയും ഒന്നിച്ചുള്ളിടത്ത് അധർമ്മത്തിനു നിലനിൽക്കാനാവില്ലെന്ന് ഏകാമ്രത്തിന്റെ കഥ പറയുന്നു. ഹര ഹര മഹാദേവ.
ഉറവിടം
ഭുവനേശ്വറിലെ സ്ഥലപുരാണ പാരമ്പര്യം; ഏകാമ്രപുരാണം പോലുള്ള ക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യ ഗ്രന്ഥങ്ങളാണ് ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. കീർത്തിയുടെയും വാസയുടെയും ബിന്ദുസാഗരത്തിന്റെയും കഥയ്ക്ക് പല രൂപങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്; ചിലതിൽ ശിവൻ തന്നെ ഈ ക്ഷേത്രഭൂമിയുടെ മഹിമ പാർവതിയോടു പറഞ്ഞശേഷം അവരെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരുന്നു.